This is the published version of the article: Martín Mor, Adrià. «Limbas minorizadas e ativismu linguìsticu in s’acadèmia». América Crítica, Vol. 3 Núm. 2 (2019), p. 81-89. DOI 10.13125/americacrit- ica/3964 This version is available at https://ddd.uab.cat/record/236912 under the terms of the license Adrià Martín-Mor. 2019. “Limbas minorizadas e ativismu linguìsticu in s’acadèmia”. América Crítica 3(2): 81-89, ISSN: 2532-6724, DOI: http://dx.doi.org/10.13125/americacritica/3964. Abstract The academia, a place where knowledge and critical thinking is (or should be) produced, has a complex relationship with multilingualism and language diversity. This complexity is far more evident when it comes to minoritised languages. English and, to a lesser extent, other dominant languages of nation states, occupy the role of hegemonic languages of science. However, according to the decolonial school, it must be reminded that the university is the result of historical processes related to colonialism, and this definitely has an impact on the languages it uses. Parallel to this, in the current context of language desertification, the dimension of language rights as human rights is becoming more and more evident. Basing on these premises, this article tries to deepen in the reasons for the low presence of minoritised languages in the academia (teaching, research and dis- semination), and provides a framework to identify steps related to the concept of activism that can be taken with the goal of increasing the presence of these languages. Keywords: multilingualism at the academy; linguistic diversity; minority languages; linguistic rights; linguistic activism Abstract S’acadèmia, unu de is logos de produtzione de connoschimentu e – in teoria –, de pensamentu crìticu in is sotziedades modernas, tenet in totu su mundu unu raportu cumplessu cun su multilin- guismu e cun sa diversidade linguìstica. Custa cumplessidade est ancora prus evidente pro su chi pertocat is limbas minorizadas. S’inglesu e, in unu gradu minore, àteras limbas dominantes de istados-natziones, òcupant su rolu de limbas egemònicas de sa sièntzia. Segundu s’iscola decoloniale, però, tocat a cunsiderare chi s’universidade est su resurtadu de protzessos istòricos acapiados a su colonialismu, su chi, pro seguru, tenet influèntzia in is limbas chi impreat. In parallelu, in su cuntestu atuale de desertificatzione linguìstica, est semper prus visìbile sa dimensione de is deretos linguìsticos comente deretos umanos. Basende·si in custas premissas, custu artìculu chircat de aprofundire is resones de sa presèntzia bàscia de is limbas minorizadas in totu is livellos de s’acadèmia (dotzèntzia, chirca e difusione), e frunit unu marcu pro incarrerare atziones acapiadas a su cuntzetu de ativismu cun s’iscopu de crèschere sa presèntzia de custas limbas. Palabras clave: multilinguismu in s’acadèmia; diversidade linguìstica; limbas minorizadas; deretos linguìsticos; ativismu linguìsticu Limbas minorizadas e ativismu linguìsticu in s’acadèmia1 Adrià Martín-Mor Universitat Autònoma de Barcelona, República Catalana2 “A language that is not taught is a language that will ultimately vanish” (UNESCO 2017: 16) S’acadèmia segundu is decoloniales Segundu s’iscola de su pensu decoloniale, is universidades de oe sunt su resurtadu de protzessos istòricos de dominatzione chi sunt serbidas a s’isparghimentu de su pensu coloniale. Grosfoguel (2013) identìficat bator epistemitzìdios (s’istermìniu de is visiones de su mundu) chi cunditzionant su chi is universidades sunt oe: contra a sa populatzione de orìgine ebrea e musulmana in sa conchista de Al-Andalus, contra a is populatziones indìgenas in sa conchista de su continente americanu, contra a is africanos furados e fatos iscraos in su continente americanu e contra a is fèminas brusiadas bias cun acusas de maiargiadoria in Europa3. Custos eventos istòricos, segundu s’autore, ant privilegiadu una cunformatzione determinada de is universidades. Custu modellu, a pustis, est istadu esportadu in totu su mundu, leende·si in fatu pregiudìtzios otzidentale-tzèntricos. In àteras paràulas, sa manera de comente 1 Torramus gràtzias a Lisandru Beccu pro sa curretzione de s’artìculu. 2 S’autore de custu artìculu signat comente a tzitadinu de sa Repùblica catalana, procla- mada dae su Parlamentu de Catalugna, in protesta pro s’arrestu de ativistas e de membros de su guvernu catalanu, e comente a cundenna de sa repressione violenta de s’Istadu ispagnolu contra tzitadinos patzìficos durante e a pustis de su referendum de autodeter- minatzione de su primu de ladàmine de su 2017. 3 Is tradutziones de is tzitatziones de custu artìculu sunt nostras. América Crítica 3(2): 81-89, 2019 82 connoschimus oe is universidades diat èssere diferente si is eventos istòricos esserent istados àteros. Podimus ipotizare, duncas, chi fintzas is limbas impreadas dae s’acadèmia sunt acapiadas a cussos eventos istòricos (setzione 3). Aici, in Amèrica comente in Europa, medas limbas minorizadas sunt abarradas in foras de is acadèmias. Is deretos linguìsticos che a deretos umanos Is chimbe limbas pròpias de Sardigna (comente reconnòschidas dae sa lege regionale 15/10/1997 n. 264) sunt in perìgulu de estintzione, segundu is datos de is espertos (Martín-Mor 2017). Sa ghia Language Rights of Linguistic Minorities de s’Unesco (United Nations Special Rapporteur on minority issues 2017), indiritzada a is autoridades e a is responsàbiles de is polìticas pùblicas, incuadrat is deretos linguìsticos de is comunidades minorizadas in s’àmbitu de is deretos umanos, e ddos relatzionat cun cuntzetos comente sa dignidade – artìculu 1 de sa Decraratzione universale de deretos umanos –; sa libertade – de espressione, assòtziu o religione, però fintzas de impreu de sa limba in atividades privadas –; s’ugualidade e sa non-discriminatzione – in is atividades de s’istadu, dae sa limba de comunicatzione de s’amministratzione pùblica a sa de s’educatzione –, e s’identidade – che a su deretu de èssere reconnòschidu dae is autoridades cun su nòmine de preferèntzia o s’impreu de is limbas minorizadas in s’odonomàstica (2017: 6). Sunt de importu in manera particulare is inditos chi sa ghia frunit pro s’implementatzione de polìticas linguìsticas in contu de sa formatzione “in totu is livellos de s’educatzione pùblica, dae s’asilu nidu a s’universidade” (2017: 16), sende chi s’educatzione est “su deretu linguìsticu tzentrale de is minorias”, e in prus est “fundamentale pro su mantenimentu de sa diversidade linguìstica”. In custa òtica, s’assèntzia de is limbas minorizadas in s’educatzione diat pòdere èssere cunsiderada un’abbandonu dae parte de is istados de is còmpitos chi ddis pertocant in contu de sa protetzione de is limbas (cfr Maxia 2017: 32). 4 http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026. 83 Adrià Martín-Mor, Limbas minorizadas e ativismu linguìsticu Is limbas de s’iscièntzia Segundu sa linguìstica moderna, totu is limbas sunt vàlidas che pare pro totu is iscopos de sa vida (e, duncas, fintzas pro fàghere iscièntzia). Custa visione iscientìfica cuntrastat cun sa visione egemònica, meda prus pragmàtica, de is sotziedades nostras, a dae chi assugetat sa subravivèn- tzia de is limbas a s’iscopu comunicativu issoro e arribat fintzas a giusti- ficare su cuntestu atuale de desertificatzione linguìstica in favore de una pretesa fatzilidade in sa comunicatzione mundiale. Custa visione pragmà- tica, diat pòdere èssere acapiada a cuntzetos che a su capitalismu5 o a su natzionalismu e a s’imperialismu linguìsticos (Moreno Cabrera 2014; Co- mellas 2006)6. Sa visione pragmàtica est difusa meda fintzas in s’àmbitu acadèmicu; s’inglesu est devènnidu sa limba belle esclusiva de s’iscièn- tzia (Ribeiro e Escobar 2018), e difatis s’esistèntzia de manifestos pro su multilinguismu in sa chirca dimustrat cussa egemonia7. Lassende a un’ala is intentos de decolonizatzione de su cuntzetu de multilinguismu (Phipps 2019), podimus assùmere chi, si fintzas limbas de istadu (e duncas limbas egemònicas, dominantes) cuntestant sa primatzia de s’inglesu comente limba de s’iscièntzia, is limbas minorizadas (cun bisòngios meda prus urgentes de is limbas de istadu) diant pòdere benefitziare meda de polìticas chi garantint sa no-discriminatzione e s’ugualidade de oportunidades. Duncas, si totu is limbas sunt vàlidas, is resones de s’assèntzia de tzertas limbas in àmbitos ispetzìficos no depent èssere chircadas in sa naturalesa de is limbas, ma depent èssere atribuidas a fatores polìticos. Difatis, aici comente Grosfoguel chistionat de s’istitutzione universitària che a su resurtadu de 5 Comente narat Wa Thiong’o: “In unu cuntestu econòmicu e polìticu sotzialista, s’isvi- lupu de is limbas ètnicas no diat èssere dannosu pro s’unidade e pro sa cussèntzia natzio- nale. Ddu est isceti in un’iscenàriu capitalista cumpetitivu in ue is interessos cunfronta- dos isfrutant is diferèntzias linguìsticas ètnicas e regionales” (Wa Thiong’o 1972: 16- 17). S’autore at aprofundidu is chistiones de limba e de decolonizatzione in Wa Thiong’o (2005). 6 In cuntrapositzione, esistint is cuntzetos de ecologia linguìstica, sustenibilidade linguìstica, deretos linguìsticos etc. (Bastardas Boada 2016). 7 https://www.helsinki-initiative.org/. América Crítica 3(2): 81-89, 2019 84 protzessos istòricos ratzistas, maschilistas e de conchista, tocat a tènnere in cunsìderu si s’acadèmia siat istada un’aina a su servìtziu de is polìticas natzionalistas de is istados-natzione. In àteras paràulas, si su cuntzetu “un’istadu, una limba” diat pòdere èssere divènnidu in s’àmbitu acadèmicu “un’acadèmia, una limba”. Est craru, però, chi custa visione pragmàtica privilègiat s’egemonia de is limbas dominantes e, pro cunsighèntzia, fintzas in s’àmbitu linguìsticu, favoresset is faeddadores de cussas limbas dominantes8. In prus, si atzetamus chi sa visione pragmàtica de is limbas, presentada a s’ispissu cun pretensione de neutralidade, siat egemònica in s’universidade atuale, no est istranu chi sa positzione de is faeddadores de limbas minorizadas siat cumprèndida comente sugetiva e partziale, comente chi isceti custos tennerent un’interessu personale in sa defensa de sa limba pròpia (e no is faeddadores de limbas egemònicas). In un’òtica prus alliniada cun is cuntzetos presentados in custu artìculu, is faeddadores de limbas minorizadas diant èssere pertzepidos imbetzes che a agentes essentziales in s’amparu de sa diversidade linguìstica in s’àmbitu ispetzializadu. Sa presèntzia de is limbas minorizadas in s’acadèmia est a s’ispissu residuale: sunt assentes dae s’insegnamentu e benint esclùidas in manera sistemàtica dae sa difusione e dae sa chirca, si no comente ogetu de istùdiu e pagu bortas comente limba veiculare. In su casu de is limbas de Sardigna, sunt etzetziones nòdidas su letoradu de limba sarda, abertu de reghente in s’Universidade de Casteddu, vàrias tesis lèghidas in sardu9, e càtedras de catalanu. Una de is esperièntzias prus interessantes, dae su puntu de vista de su multilinguismu in Sardigna, est istadu su Master de 8 Pro cunsighèntzia, si podet ipotizare chi custos faeddadores de limbas dominantes divenint sugetos privilegiados. Lassamus, però, custa discussione pro un’àtera ocasione, in pare cun su raportu de custos sugetos cun su cuntzetu de unexamined privileges chi, segundu Arredondo, Tovar-Blank e Parham (2008: 265), cumparet cando custos “no faghent inventàriu de is oportunidades chi ant collidu gràtzias a su patrimòniu culturale, status professionale, gènere, e àteras caraterìsticas de s’identidade personale chi portant una connotatzione de podere”. 9 Comente cussas de Lisandru Beccu e Càrminu Pintore, chi ant retzidu su prèmiu Max Leopold Wagner (https://bit.ly/2TzZpZe). 85 Adrià Martín-Mor, Limbas minorizadas e ativismu linguìsticu Tradutzione e Comunicatzione in limba sarda, coorganizadu dae su Cunsòrtziu Universitàriu de sa Sardigna Tzentrale e s’Universitat Autònoma de Barcelona10. In custu cuntestu pragmàticu, pregiuditziale e diglòssicu, e sena sutavalutare is isfortzos individuales o colletivos chi siant giai in atu11, cale est s’ispàtziu chi podet ocupare s’ativismu linguìsticu? Cale rolu podet assùmere su setore de s’acadèmia chi, mancari no siat dispostu oe a cuntribuire cun s’ativismu linguìsticu, podet èssere cunsideradu alleadu? Cales fatores de resistèntzia s’ant a agatare intre is faeddadores de is limbas egemònicas, e cales istrategias si podent impreare pro crèschere sa presèntzia de is limbas minorizadas? In manera prus generale, est possìbile un’àteru modellu de acadèmia, chi punnet a su multilinguismu e a su ri- spetu de sa diversidade linguìstica? Cale est su sentidu de fàghere iscièn- tzia in quechua, navajo o sardu? Pro ddu nàrrere a sa manera de s’iscola decoloniale (de Sousa Santos 2018), est possìbile a vinculare, tràmite s’ativismu linguìsticu, sa produtzione de connoschimentos a s’emantzi- patzione de is pòpulos? Creschende sa visibilidade de is limbas minorizadas Su chi sighit est un’elencu de atziones, pagu prus o mancu acapiadas a su cuntzetu de ativismu, indiritzadas a promòvere sa presèntzia de is limbas minorizadas, in s’acadèmia in Sardigna comente in aterue, e podent èssere classificadas in atziones de promotzione (a su livellu de sa pianificatzione) e de ativismu (a is livellos individuales e colletivos)12. In lìnia cun su chi amus espostu in sa setzione 2, s’obietivu de custas atziones no est tantu su de acumprire un’atu comunicativu ispetzìficu, ma su de crèschere sa presèntzia e sa visibilidade de custas limbas. 10 Su situ web est ancora a disponimentu: http://www.tradumatica.net/sardigna/. 11 Bìdere su panel ‘Iscola e universidade’ de s’Acordu (2018). In su cuntestu sardu, b’at esperièntzias de rilievu che a s’insegnamentu de sa limba tràmite letores de limba mama o progetos de chirca cun finantziamentu pùblicu (Mura e Virdis 2015). 12 Calicuna de custas atziones sunt giai istadas postas in pràtica dae membros de s’acadèmia; ddas iscriìmus inoghe pro nde fàghere difusione. América Crítica 3(2): 81-89, 2019 86 A su primu livellu tocat a fàghere torrare visìbile su chi esistit giai: is faeddadores nativos de is limbas minorizadas (istudiantes, professores, personale de s’amministratzione) depent èssere lìberos de (e incoragiados a) impreare sa limba issoro in totu is cuntestos possìbiles (insegnamentu, chirca, difusione e comunicatzione), tràmite su reconnoschimentu de custas pessones che a sugetos de connoschèntzias in protzessu de estintzione. Custu podet èssere fatu tràmite campagnas de comunicatzione, però fintzas pro mèdiu de s’organizatzione (e de su reconnoschimentu che a insegnamentu ufitziale) de cursos de insubordinatzione linguìstica (Ferrer i Gironès 1990), chi crescant sa seguresa de is faeddadores e duncas sa visibilidade de is limbas issoro. In custu sentidu, is atziones de insubordinatzione e disubbidièntzia, incuadradas in is andamentos de is deretos linguìsticos, podent contribuire a su logru de custos reconnoschimentos. In s’àmbitu de sa gestione, in pare cun polìticas de sensibilizatzione (visibilizatzione pùblica de is limbas in s’universidade, favorèssere ispàtzios pro is faeddadores de cussas limbas, fàghere intrare custos argumentos in su dibàtidu acadèmicu pro mèdiu de s’iscàmbiu de ideas cun realidades e cun problemàticas sìmiles etc.), is limbas minorizadas podent bènnere impreadas a livellu istitutzionale. In custu sentidu, tocat a nàrrere chi, a su mancu in s’isfera eletrònica, parte de is isfortzos sunt giai istados fatos: difatis, esistint giai programmas meda bortados in sardu (Linux, OmegaT, Telegram etc.) e in àteras limbas de Sardigna (Martín- Mor 2017). Is àmbitos de detzisione universitàrios (retoradu, però fintzas dipartimentos e personale dotzente a tìtulu individuale) podent privilegiare s’impreu de custos programmas o de àteros cun lissèntzias lìberas, giai chi cunsentint de ddos bortare in manera lìbera. In parallelu, si podet sustènnere is istudiantes a partetzipare in sa tradutzione de custos programmas, pro mèdiu de tirotzìnios, tesis de làurea, prèmios, artìculos iscientìficos, reconnoschimentu de crèditos etc., e in collaboratzione cun professionales o grupos de tradutores voluntàrios (Martín-Mor 2016). To- cat de regordare puru chi esistit giai unu tradutore automàticu pro sa limba 87 Adrià Martín-Mor, Limbas minorizadas e ativismu linguìsticu sarda (Tyers et al. 2017)13, chi si diat pòdere impreare pro frunire tradu- tziones grezas (sena post-editzione) de sitos web in sardu. In s’àmbitu de s’iscièntzia, is dipartimentos podent inclùdere in is lì- nias de chirca is limbas siat che a ogetu chi a aina de chirca, e in prus a crèschere sa visibilidade de sa limba tràmite s’organizatzione de cunven- tziones, sa publicatzione de ghias de cursos e de artìculos 14 o tràmite s’impreu de programmas in sardu15. In parallelu, tocat a donare difusione a totu custas atziones e a frunire formatzione in cussas limbas. Bibliografia Acordu. 2018. Sa dòpia ferta. Limba sarda e dipendèntzia de sa Sardigna: un’informe. Casteddu: Condaghes. Arredondo, Patricia, Tovar-Blank, Zoila G., Parham, Thomas A. 2008. “Challenges and promises of becoming a culturally competent counselor in a sociopolitical era of change and empowerment”. Journal of Counseling & Development 86(3): 261-68. Bastardas Boada, Albert. 2016. “Ecología lingüística y lenguas minorizadas: Algunas notas sobre el desarrollo del campo”. In 53 reflexiones sobre aspectos de la fonética y otros temas de lingüística, edited by Ana M. Fernández Planas, 449–58. Barcelona: Universitat de Barcelona. Comellas, Pere. 2006. Contra l’imperialisme lingüístic: A favor de la linguodiversitat. Barcelona: Edicions la Campana. de Sousa Santos, Boaventura. 2018. Construindo as epistemologias do sul: 13 Apertium: https://www.apertium.org/index.srd.html?dir=ita-srd. 14 Custu nùmeru de América Crítica est unu esempru craru de comente si podet fàghere intrare sa limba sarda in sa dibata acadèmica dae un’òtica multidisciplinare. 15 Sa proposta de Martín-Mor, Piqué e Sánchez-Gijón (2015) ammustrat un’esempru de collaboratzione intre progetos de programmas lìberos, personale dotzente, istudiantes e dipartimentos. In s’ispetzìficu, is istudiantes ant bortadu a su catalanu su programma de gestione de rivistas ufitziale de s’Universitat Autònoma de Barcelona, Open Journal Sy- stem, impreadu dae prus de noe mìgia rivistas acadèmicas in su mundu (https://pkp.sfu.ca/ojs/ojs-usage/ojs-stats/). América Crítica 3(2): 81-89, 2019 88 Para um pensamento alternativo de alternativas. Buenos Aires: CLACSO. Ferrer i Gironès, Francesc. 1990. Insubmissió lingüistica. Barcelona: Edicions 62. Grosfoguel, Ramón. 2013. “Racismo/sexismo epistémico, universidades occidentalizadas y los cuatro genocidios/epistemicidios del largo siglo XVI”. Tabula Rasa 19: 31-58. Martín-Mor, Adrià. 2016. “La localització de l’apli de missatgeria Telegram al sard: L’experiència de Sardware i una aplicació docent”. Revista Tradumàtica: Tecnologies de la traducció, 14: 112–23. Martín-Mor, Adrià. 2017. “Technologies for endangered languages: The Languages of Sardinia as a Case in Point”. MTm 9: 365–86. Martín-Mor, Adrià, Sánchez-Gijón, Pilar, Piqué i Huerta, Ramon. 2015. “Openness in translators training: A case study”. In Translation and Openness, edited by Peter Sandrini, Marta García González, 145–52. Innsbruck: Innsbruck University Press. Maxia, Mauro. 2017. Lingua e società in Sardegna. Ipazia Books. Moreno Cabrera, Juan Carlos. 2014. El nacionalismo lingüístico: Una ideología destructiva. Barcelona: Península. Mura, Riccardo, Virdis, Maurizio. 2015. Caratteri e strutture fonetiche, fonologiche e prosodiche della lingua sarda: Il sintetizzatore vocale SINTESA. Casteddu: Condaghes. Phipps, Alison. 2019. “A manifesto for decolonising multilingualism”. Channel View Publications and Multilingual Matters. December 30, 2019. https://bit.ly/39rRQJy. Ribeiro, Gustavo Lins, Escobar, Arturo. 2018. “Antropologie del mondo: Mutamenti disciplinari e sistemi di potere”. Anuac 7(1): 9-41. Tyers, Francis M., Alòs i Font, Hèctor, Fronteddu, Gianfranco, Martín-Mor, Adrià. 2017. “Rule-based machine translation for the Italian–Sardinian language pair”. The Prague Bulletin of Mathematical Linguistics 108(1): 221-32. United Nations Special Rapporteur on minority issues. 2017. “Language rights of linguistic minorities: A practical guide for implementation”. https://bit.ly/2MFaHaw. 89 Adrià Martín-Mor, Limbas minorizadas e ativismu linguìsticu Wa Thiong’o, Ngũgĩ. 1972. Homecoming: Essays on African and Caribbean literature, culture and politics. London: Heinemann. Wa Thiong’o, Ngũgĩ. 2005. Decolonising the mind: The politics of language in African literature. Oxford: Currey.