APPENDIX I Fills Il lustres de Balaguer Per que resulti complet el següent estudi de les personalitats que, a nades Balaguer, han honrat a la Patria deixant un nom memorable per a llurs gestes, per llurs excel·lents qualitats intel·lectuals o morals, ens man¬ quen no poques noticies, i ens haurem de limitar en donar-ne algunes so¬ bre els més cèlebres balaguerins, prometent a 1' ensems continuar aquesta materia en altra ocació o ajudar en la mida de les nostres forces a qui vulgués completar aquesta difícil però gloriosa tasca. Familia Cortit Apareixen sovint en els pergamins antics de l'arxiu d'Àger i d'aquesta ciutat i també en els registres del de la Corona d'Aragó esmentats alguns membres de la prestigiosa familia Cortit de Balaguer. Era ja tant poderosa en el segle xiii que havent manat el rei Pere 111 [11], el Gran, que 11 fos fe¬ ta donació de la nostra ciutat, els Cortits li feren respondre «que manas als »homens de leyda, que a ells no havia re que manar» (1); fins alguna vega¬ da promogueren dins la població una violenta revolta (2). Obtingueren els fills d' aquesta familia càrrecs verament importants en la ciutat, com de Batlle (3) i de Rector (4). En Ramón Cortit era Senyor i propietari de Vallfogona i d'Ormella en 1322 i també de Montaspre en 1348 (5); en Joàn, del mateix cognom, apa¬ reix com Senyor de Vallfogona, Penelles i Timonal (6); Pere, Arnau i Be¬ renguer Cortit foren també persones distingides per niçaga i àdhuc més (1) Arxiu Cor. Aragó. Reg. 48 fol. 31. (2) Arxiu niun. Balaguer, perg. n. XIV. (3) Arxiu d'Ager n. 284 i 1020, Hi havia a Balaguer la plaça dels Cortits. (4) Arxiu d' Ager. n. 242. (5) Arxiu d' Ager, n. 491, 13,48, 1350, 2344 etc. (6) Arxiu de ia catedral de Lieyda, sac Balaguer. ai 314 AI>I'È>DIX I encara pels càrrecs que ocuparen. En el segle xv encara conservaven aquestos Cortits llur poder i influencia, car un dells capitanejava junta¬ ment amb Mossèn Fluvià 1' exèrcit den Jaume el Desditxat. Pere IV, del Panyalet, rei d'Aragó Nasqué a Balaguer aquest gran rei, nomenat el Cerimoniós o del Pu- ^nyalet. Ell mateix ho confessa en la Crònica que escrigué en català: «E nas- »quem en la predita vila de Balaguer [el primer diumenge de septembre], »ço es, a cinch dies de setembre en lany que hom comtave mil trecents de- »nou; e nengu, segons que après havem oit comptar, nos pensava que vis- «quessem.... (1) Et lo dit monssenyer Not dix: haja nom aquest infant Pere, »per tal que monsenyer Sant Pere lo faça viure e li recapte de Deu gratia, »que, pus haja nom Pere, haja les bones ventures que hac son vesavi lo >rey en Pere» (2). No s'equivocà el capellà, car fou un digne successor de Pere 111 [II], i si el primer començà la conquista de Sicilia, aquest la completà tornant unir aquella illa, lo mateix que les Balears, a sa reial Corona; essent son regnat gloriós com d'aquell i àdhuc més llarg, puix governà el reialme aragonès de 1336 fins a 1387. Era nat aquest monarcaen el gran palau del castell d' aquesta ciutat, com ell mateix ho assegura: «E fom nats en la casa baixa del castell de Ba- »laguer, qui es al cap del gran palau» (3), i, com s'és vist en el decurs d' aquesta Historia, portà tota sa vida un gran afecte an aquesta sa ciutat natal. Després d'haver assolit assenyalades victories en les armes, morí el 5 janer de 1387, emplaçat, si hem de creure an en Fabrici Gaubert (4). Fou filosof, astròleg, excel·lent polític i bon historiaire; escrivia tant bé que en Carbonell assegura que fou el millor lletrat entre 'Is reis d'Aragó. Sembla estrany com, ocupat en tants afers i especialment en continues guerres contra'ls reis de Mallorca, Castella i França, als quals sempre ven- cé, tingués temps per a dedicar-lo a les lletres de les quals fou insigne pro¬ tector. Les obres, originals o en que hi té gran part, són (5): La Chronica, es¬ crita l'any 1382 en idioma català. (1) Chonica de Pere IV. Barcelona (1850) cap 1 pàg. 29. (2) Chronica de Pere IV. pàg. 57-58. (31 Chronica Ibi. (4) Cf. Monfar «Hist. Con. Urg.» II pàg 222. Era una mania en aquells temps suposar que 'Is prínceps morien emplaçats, com en Felip l'Ermós, de França; Ferràn IV de Caste¬ lla 0' Emplaçat), Climent V, Bonifaci VIII i altres. (5) Sobre els escrits d'aquest monarca s'ès publicat quelcom de bo en la revista Es¬ tudis Universitaris Catalans, tom. IV. janer-juny 1900 pàg. 16, 258, 259. aim'èndix i 315 Està inserta en les Ctironiques de Carbonell i en el segle passat la pu¬ blicà amb erudites notes el Sr. Bofarull. Llibre de les ordinacions de la Real Casa d'Aragó. Estatuts de l' Ordre Militar de Sant Jordi: Començen «En nom de la »Sanctissima Trinitat, que es Pare e Fill e Sanet Esperit etc. A honor e re- »verencia de Deu e de mon Senyor Sanet Jordi, etc. Les gestes d' aquest gran rei foren compendiades en l'expressiu epitafi de son sumptuós sepulcre de Poblet, trencat i profanat pels barbres del se¬ gle x!x, el tenor del qual és com segueix: Quartus Aragoniae Petrus A Pugione vocatus, invictus animo Hic jacet inanimis lxvii Aetatis Expletis annis, dum regni sui complesset li obiit Barcinone Anno Domini mccclxxxvii Nonis Januarii Ejus corpus ibi ecclesiae cathedralis commendatus Mansit vii annis et iv mensibus, sine Desideriato sepulcro quod ipse sibi et Aliis regibus in hoc monasterio Populeti Construxerat, ad ipsum autem fuit postea translatum anno Mcccxciv Idibus maii, qua die, praesente illustrissime Joanne filio suo rege Aragonum cum Praeclaris viris et praelatis plurimis Solemniter fuit humatum Anima ejus requiescat in pace Amen Jaume d' Urgell, el Desditxat D'aquest malhaurat Comte ja n' havem parlat difusament en els capítols quint i sisè d' aquesta monografia, i allà remitim als llegidors. Assegura en Val·la en el llibre terç de les Histories del rei èn Ferràn (d' Antequera) que nasqué en aquesta ciutat, on residien sos pares en Pere d' Aragó i na Mar- guerida de Montferrat. Les filles del Comte en Jaume també són naturals de la nostra població. No parlaré de l'Infant en Jaume i den Pere, avi i pare respectivament del malhaurat Comte, puix encara que molts indicis me portin a creure 316 Al'l'È.NDIX I que nasqueren a Balaguer, com no trobo cap document categòric en apoia- ment d'aquesta opinió, prefereixo deixar aquest punt com a dubtós. Francesc Satorres Perteneixía en Francesc Satorres a una prestigiosa familia de Balaguer. Escrigué una obra llatí nDelphini contra Perpinianum historia* Barce¬ en lona 1543. També publicà una comedia. Cf. Torres Amat «Diccionario de escritores catalanes» tom. I. pàgs. 478, 594. Jeroni Merola També Jeroni Merola és originari de Balaguer. Cursà la carrera de en metge i més tard adquirí una càtedra a Barcelona. Es autor del llibre Re- pubtica originat sacada del cuerpo humano (Barcelona 1557 i 1595), obra dedicada a Carles Manel Filibert, Duc de Saboia. Parla amb gran elogi d'aquest escriptor en Nicol. Anton. (Bibtiot. Nova. Script. Hisp. tom. I. pàg. 590.—T. Amat, «Dicción, de Escrit. Catal.» I, pàg. 415-416. Gaspar de Portolà Fins a mig segle passat residia a Balaguer la noble famila de Portolà, alguns membres de la qual surten molt sovint en els llibres de Consells de Casa-Ciutat i en els de les confraries de 1' esglesia parroquial. Ara fa algun temps vingué an aquesta població, procedent de San Fran¬ cisco de California, 1' infatigable Mr. Isaac Starr Richards, qui havia emprés tant llarg viatge sols per a recollir noticies amb que poder escriure la bio¬ grafia del renomenat Gaspar de Portolà, descobridor del Golf de California. Amb motiu de les investigacions practicades per a satisfer a dit senyor, po¬ guí distingir a dos personatges d' idèntic nom, perteneixents a la mateixa familia. Es considerat com fill de Balaguer el Gaspar Portolà del segle xvii; i realment un diploma de 26 de març de 1665 (1) ho assegura terminantment: ortundum autem civitate Batagarii. Es aquest document un privilegi del rei en Felip IV, en que declara haver concedit al Doctor Portolà i a tots sos descendents en linia masculina el títol eqüestre, ço és, que vagin ce- nyits amb el cingol militar, gaudeixin de tots els privilegis inherents a tal dignitat i que tinguin escut, el qual, segons la determinació del monarca, havia de consistir; en la part superior, en dues montanyes: tres estrelles en (1) Arxiu Cor. Aragó (Cambra d'Aragó) Reg. 75 fol. 245-247. Al'l'ÈiNUIX I 317 una banda, el cel i la terra en l'altra; en la part inferior un pont i un riu. En r arxiu municipal nostre i en un llibre de Conseils de Castelló de Farfanya he trobat algunes noves referents a l'Il·lustre Caspar de Portolà; el veiem en la fundació dels Carmelites d' aquesta ciutat cedint-los'hi la primera casa on s'establiren; el trobem representant a Balaguer en les agres disputes que sobre 'Is emprius i abeurades surgiren entre la nostra ciutat i la veina vila de Castelló, de lo qual se desprèn que era dels personatges més prestigiosos de la població: tot me feia creure que era fill d' aquesta ciutat; pero acaba de venir a mes mans un altre diploma adreçat al mateix Gaspar de Portolà, en que Carles II concedeix a ell i a sos successors el tí¬ tol de noblesa, i en aquest privilegi consta que Gaspar era veí de Balaguer peró natural de la Vall d' Aràn (1). Realment aquesta nova sembla confir¬ mar-se amb el testament del mateix Portolà, que després de molts treballs ha pogut trobar 1' actual Arxipreste d'Artías (Vall d' Aràn), Rnd. Joàn En¬ cuentra, a qui vull demostrar mon agraïment pel trasllat que m' ha propor¬ cionat de 1' esmentada darrera voluntat, que fou firmada a Ager el dia 10 de març de 1680. Són aquestes ses paraules: «Jo Dn. Gaspar de Portolà i Pont, en Lleis Doctor, en la ciutat de Balaguer i vila d'Ager populat. Baró de Castellnou de Montsec, Senyor de Beniurestorm i Sant Esteve de la Sar¬ ga, Sotsveguer de Gotlar, Carià de les carlaníes de Claramunt i Montlleix en la Vall d' Ager i Senyor dels termes de Gradell i tercera part del de Margalef la vegueria de Lleida, fill llegítim i natural de 1' honorable Bar¬ en tomeu Portolà en la vila d' Arties, Vall d' Aràn, populat, etc.» En la mateixa escriptura, acabat el testament, s' hi fa constar que en Gaspar de Portolà mori el 22 d' octubre de 1688 en la casa Portolà del Mercadal de la nostra ciutat. L'altre Gaspar de Portolà ès el cèlebre descobridor del Golf de Cali¬ fornia, que també fou considerat com fill de Balaguer. D'aquest personatge no'n trobo cap noticia ni en el llibre de baptismes de la parroquia d' aquesta ciutat ni en 1' arxiu del nostre municipi. En febrer de 1767 Carles III dictà son famós decret d' expulsió dels do¬ minis espanyols contra els Jesuïtes. La Companyia havia establertes moltes missions en la baixa California, i en Gaspar de Portolà, qui aleshores era Capità de dragons del regiment d' Espanya, fou nomenat Governador de California amb l'encàrrec de posar aquelles missions en mans dels Fran¬ ciscans amb els quals s'embarcà (2). (1) Arxiu Cor. Aragó (Carn. d' Ara.) Reg. 88 fol. 193 ség.—El diploma és del 4 de no- vembre de 1682- (2) Sobre els Franciscans que acompanyaven an en Portolà, especialment Fra Juniper Serra, i sobre els episodis del mateix viatge pot consultar-se al P. Ceferí Engelhart O. F. M. «The Missions and Missionaries of California» San Francisco de California. 318 Al'l'È.XDlX 1 El Rei, avisat de 1' avenç dels russos per les costes septentrionals d' aquell país, ordenà al Virrei de Nova Espanya que s' hi oposés amb totes ses forces, i en efecte aquest organitzà una brillant expedició, que voluntଠriament fou dirigida per en G. Portolà, el qual fou elegit Comandant de la mateixa. Al qui vulgui seguir els passos den Portolà per aquelles regions verges i admirar ses aventures li senyalem un estudi publicat en inglés per en Zoeth S. Eldredge i traduit al català en Estudis Universitaris Catalans (1). En aquesta expedició descobrí en Portolà el Golf de California, al qual s'adreça una segona volta en companyia dels mateixos Franciscans 1'any 1770 i prengué possessió de tot aquell país en nom del rei d'Espanya Car¬ les III. 9 de juliol, abandonava California i se dirigia a Mèjic, El mateix any, a ont el trobem presentant al cap de pocs mesos una petició per a que li fos- sen reconeguts sos serveis. Poc després era nomenat Tinent-Coronel i en 1776 Governador polític i militar de Puebla. L' any 1785 fou rellevat de son càrrec i se'n tornà a Espanya amb el tí¬ tol de Coronel. Tenia aleshores uns 60 anys. Aquestes darreres noves me les ha trameses fa poc un il·lustre membre de la societat d'Historiadors de Sta. Bàrbara de California. Són poques, és veritat, però penso continuar les indagacions sobre aquest personatge, prin¬ cipalment en lo referent a sa patria, car les que he practicat fins ara no m' han donat resultat satisfactori. En la Portolà, actualment Alòs, s' hi troben encara gravats dos es¬ casa cutsd'aquella cèlebre familia, la qual posseía ademés un ric arxiu que fou cremat miserablement en el segle passat. Abats de les Avellanes, naturals de Balaguer Entre'Is fills il·lustres d' aquesta ciutat hi comptaré també alguns que foren abats del famós convent de les Avellanes i són: Lleó Trilla, Balaguer a principis del segle xvii i fou nome¬ nasqué a nat abat de dit monestirpel Rei. Morí an aquesta ciutat 1' any 1680. Bartomeu Morelló. Hi havia a Balaguer ja en el segle xiv una distingi¬ da familia «Morelló» de la qual era membre un tal Francesch Morelló, de qui fan record honorífic afguns pergamins de 1' arxiu d' Ager.—Fou en Bartomeu Morelló promogut a 1' abadiat del monestir de les Avellanes el dia 15 d' octubre de 1669. Pere rfeS./oàn. També és fill d'aquesta ciutat. El Capítol de Canon¬ ges de les Avellanes 1' elegí per son Superior 1' any 1672. (0 Vol. IV. Janer-Juny 1900 pàg. 81-98. Ai'l'ÈNDIX 1 319 P. Joan B. Gener Nasqué el P. Oeiier en aquesta ciutat el 24 de juny de 1711 i entrà en la Companyia de Jesús el 29 de juny de 1726 en quais aules regentà diver¬ ses càtedres: a 1' universitat de Gandía acredità la de Filosofía i a Girona la de Teología. Escrigué la Teologia escolàstica-dogmàtica-polémico-moral obra ve¬ rament colossal, però que no pogué terminar per haver mort en 1781 quan hi treballava de ferm, a Roma. Producte seu és també el Prodomus conti- nens schoíasticce teologice historiam, enconia etc. Roma (1766), 6 tomos grans. Publicà també una Oratio, un Drama, i uns versos dedicats a Felip IV.—Tracta d'aquest autor en Torres Amat Diccionario de Escritores Ca- ial. pàg. 283, on se trobaràn aquestes notícies.—També'n parla una obra manuscrita Escritors Catalans que tinc davant meu. P.Josep Rius, O. F. M. El dia 29 d' octubre de 1770 nasqué '1 P. Josep Rius, insigne Franciscà. Fou Definidor General de 1' Ordre i catedràtic a 1' Universitat de Cervera, on meresqué rebre els honors de la jubilació.—Ses obres són: Ethicorum libri octo. Barcelona 1830. Tractatus de verareligione. Madrit 1827. Poesías que va compondre per encàrrec de 1' Universitat de Cervera. Arbol del Paraíso. Oración fúnebre del Ilustre Dr. D. Ramón Foguet. Contestación al escrito del Dr. D.José Vidal. Solsona 1822. Relación de las solemnes exequias del Excmo. Sr. Eolch de Cardona. La arbitrariedad e injusticia del odio de los filósofos a los institutos regulares. Manresa 1813. Oración fúnebre en las exequias celebradas por el litre. Ayuntamiento de la Ciudad de Cervera en la iglesia parroquial, en sufragio de las al¬ mas de los que fenecieron en defensa de la religión y de nuestro augusto soberano Fernando VII Barcelona 1823. Morí aquest savi en el convent de Cervera 1' any 1833.—Torres Amat, Diccionario pàg. 544.—Elias de Molins Diccionario biográfico y biblio¬ gráfico de escritores y artistas catalanes del siglo XIX. (I. Barcelona 1889. pàg. 459-460. Ignasi Graells Es molt renombrat entre 'Is doctes D. Ignasi Graells, doctor en medici¬ na i honor d' aquesta ciutat, on vegé la primera llum el 26 de janer de 1775. 320 APPÈXDIX 1 Va publicar 1' obra Proyecto dirigido a promover los adelantamientos de la medicina y mejorar ta suerte de sus profesores igualmente que la de los enfermos, que esmenta el Dr. Coy en «Sort i Comarca Noguera-Palla- resa» pàg. 520. També és autor de i-Memoria y noticias del magnetismo y de sus efec¬ tos portentosos sobre la economia animal. Madrid, 1816 —Inventà un macnífic termòmetre hidrostàtic. Dr. Josep Sorribes El Dr.Josep Sorribes i Ruiz del Castillo és notable principalment com acompositor musical. Vingué al mon el dia 21 d'octubre de 1838 i, havent manifestat vocació al Sacerdoci, cursà la carrera eclesiàstica amb singular aplicació i la terminà rebent els graus de Batxiller, Llicenciat i la borla de Doctor en Dret Canònic. S' aplicà magistralment a l'art musical i a la literatura; ses composi¬ cions musicals l'han fet verament popular, i aquest és el motiu que m'ex¬ cusa d'csmentar-les. A r edat de 19 anys passà a estudiar a 1' Escorial on fou nomenat més tard profesor musical del mateix insigne seminari i col·legi, i, havent estat designat també capellà reial d' aquest monestir, se dedicà a la predicació amb envejable èxit. En esclatant la Revolució en 1868 emigrà a França repatriant-se més tard per a defensar heroicament a la Rel·ligió quan era brutalment atacada; per son nobilíssim comportament en el camp de batalla meresqué rebre de D. Carles de Borbó importantíssimes mercès, entre elles la dignitat de Ca¬ pellà d' Honor. L' any 1876 ingresà com a Director espiritual i Almoiner al palau de 1' Exma. Sr. Comtesa de Maistre. Desprès de 30 anys de exercir aquest càrrec moria tan benemèrit balaguerí en el castell Chambery el dia 11 de septembre de 1906. Josep Campabadal Altre músic insigne és el mestre Josep Campabadal i Calvet, nat en aquesta ciutat el 18 de juliol de 1846. Baix direcció de Mossèn Francesc Comes començà a exercitar-se en F art d'Orfeu, continuà practicant-s'hi després en el seminari de Lleyda, mitjantçant les lliçons den Magí Puntí, i se perfeccionà en 1' harmonia i composició a Barcelona amb el magisteri de l'il·lustre Marracó el qual li confià l'escola que tenia a son càrrec, obtenint ademés la plaça de pianista APPENDIX I 321 del Oran Café d'Espanya i altres que li donaren celebritat en aquella ca¬ pital. Alguns anys després, havent acceptat el càrrec d'organista i mestre de capella de la basílica dels Àngels de Cartago (Costa Rica), deixà la nostra patria; peró no s'esmortuiren sos llorers en la capital catalana, car hi resta¬ ven sos renoraehats deixebles, entre 'Is quals solzament esmentaré al ben conegut Eusebi Daniel qui tan se feu admirar en el conservatori de Bru- xel·les. La ciutat de Cartago tingué com un gran honor que en Campabadal acceptés la plaça de director de la banda municipal. Fundà la «Societat Euterpe», que 's composava de quasi 100 socis, a fi de despertar el gust musical principalment en els obrers. Formà una escola de Capella de la qual surtiren aventatjats deixebles com Pròsper Meneses, Evarist Quesada, Pere Calderón, Navarro, Qustau Campos, Gregori Mata i son propi fill Robert, que succeí a son il·lustre pare en els càrrecs que aquest ocupava. Escrigué innombrables obres líriques i didàctiques, entre les quals figu¬ ren el gran Mètode de Solfeig i Cant, un Tractat d' Harmonia, el Mètode de Piano, una col·lecció de Cants escolars i el A. B. C. musical per a les es¬ coles. En música rel·ligiosa fou tant fécond seria difícil recordar la que gran serie de misses solemnes a 4, 3 i 2 veus i gran orquesta, rosaris, a ave-maríes, salves, lletanies i moltíssims motets per al Santíssim. En mú¬ sica de ball té moltes i d'alló més escollides composicions, essent meravella com tingués temps per a escriure tant i tant bé. Sa aspiració en els darrers anys era traslladar-se a Barcelona per a editar moltes de ses produccions. En son viatge a sa patria visità a Balaguer i dedicà a 1' Ajuntament d' aquesta ciutat la «Marcha de los Condes de Urgel». Ses crítiques publicades en diferentes revistes donarán sempre mostra de sos vastos coneixements; les magnífiques recompenses que assolí 1' enno¬ bleixen sobiranament. Tingué 1' honor de rebre un autògraf de S. M. la reina Maria Cristina, mare d' Alfons XIII, donant-li gracies per son Ca¬ pricho Español, que dedicà al Rei d' Espanya. El Govern de Costa Rica el condecorà per la Marcha Inaugural de la Exposició que tingué lloc en aquell país. En lletra autógrafa el general Kruger li donà mercès per 1' Himne Boer que li dedicà. Per a les noces d' or de S. S. Lleó XIll escrigué un Aria dramàtica, que li meresqué medalla d' or i lletra encomiástica del Cardenal Rampolla. Amb motiu del concurs musical obert en el Cinquan- tenari de la Definició de 1' Immaculada composà en Campabadal una Sal¬ ve i una Ave María, que foren premiades amb diploma de 1' Exposició Ma¬ riana Internacional, quan ja el gran Mestre havia passat a millor vida. Morí a Cartago el 22 de juny de 1905 amb dol i llàgrimes de la República que '1 322 AI'I'È.VDIX I venerava com un pare i que li dedicà un magnífic panteó en sa necròpoii. (Cf. «Páginas Ilustradas» Costa Rica, 25 febr. 1906.) En la galería de Baiaguerins il·lustres hi podría col·locar algunes perso¬ nes que actualment ennobleixen llur ciutat natal, com en Josep Maluquer de Tirrell, tant conegut i tant benemèrit de la Patria, i també altres que po¬ sen ben alt el nom d' aquesta ciutat; però com, segons 1' Eclesiàstic, sia millor teixir 1' elogi dels grans personatges després que hagin pagat llur tribut a la mort, poso aquí punt final. APPENDIX II I (1050) 6onvenientia entre Ramon Berenguer, comte de Barcelona y lo vescomte Arnau Miró de Tort (Arxiu d' Àger n. 968) In Dei Nomine: Haec est Convenientia quae est facta inter Raimundum Comitem, Barchinonensem, et Arnalium Mironem a tost. Comandat jam dictas comes ad praedictum Arnalium ipsum castrum de Camarasa et do¬ nat illi cum suis terminis et suis pertinentiis per favum cum ipsas tres partes de ipsa Parrochia de jam dicto Castro, et tres partes de ipsos plácitos, et tres partes de ipsos mercad, sive de ipsas leddas; et si jam dictas comes habuerit Guerram cum Balaguer, vel cum suis castris, et postea facit inde pacem, et acceperit Castrum de Balaguer, vel de suis castris, plusquam modi non acci- pit, donet ad jam dictum Arnalium medietatem de tioc quod inde acceperit, etdonet jam dictas Comes ad jam dictum Arnalium in ipso Castro jam die- to novem hostelitatis quae fuerunt de Sarracenos. Et donat jam dictas Comes ad jam dictum Arnall. Pro Cartellania de ipso Castro, et de ipso Castellano de Castel, et per establiment de cavallerios qui stent in ipso Castro per unum- quemque anum quatuorcentos triginta mancursos de auro mundo, qui sint sine engarnio. Et convenit jam dictas Cornes, ad jam dictum Arnalium quod quantum minuaverit quod non valeat ipsum decimum de Cubéis ip- sam medietatem de ipsum decimum de Camarasa, quod emendet hoc jam dictas Comes ad jam dictum Arnalium per unumquemque anum in Cama¬ rasa. Et hoc quod fuerit de aunona sit emmendatum per assumptionem Stas. Marias. Et hoc quod fuerit imum sit emmendatum per festa S. Michae- lis et alias expletas quod inde exierint sint emmendatas usque ad caput je- junium in valente. Et quando venerit ad illud tempus quod erit valente ip¬ sum Decimun de Cubéis, de ipsa medietate de ipsum de Camarasa rema- neat ipsa emmenda et sit ipsum Decimum de Cubéis, in locum de ipsum de 324 APPENDIX II Camarasa. Et convenit jam dictus Comes ad praedictum Arnallum, quod donet ad ilium centum mancusos de bono auro, per unumquemque annum, et hoc facit proDominicatura de Camarasa et de Cubéis, et hoc sit factum ad ipsos términos, qui sunt scripti in ipsa convenientia quae fit facta inter illos de Cubéis. Et ut jam dictus Comes habeat potestatem, et staticam in jam dicto Castro, sive in ipsas fortedes, quae infra ipsos términos fuerint constructa per quantas vices voluerit. Et ipse Castellanus vel Castellanos qui senuerint praedictum Castrum per manu de jam dicto Arnaldo sint ibi per concilium de jam dicto Comité, et juret, vel jurent, ad jam dictum Co- mitem de ipso Castro fidelitatem et sacramentum secundum volunta- tem praedicti Comitis. Et jam dictus Arnaldus stet per unumquemque anum in praedicto Castro dus menses cum sua mesnada. Et si guerra de partœ Hispaniae tantum stet ubi dum erit ipsa guerra; et ipso Comité jam dicto non demandet ad jam dictum Arnallum ipsa statica de Cubéis. Et ip¬ sa convenientia jam suprascripta sit ex utraque parte sine engam dum ambo ibi fuerint. Quod si jam dictus Cornes mortuus fuerit jam praedictus Arnal- lus apprehendat praedictum Castrum per manu filii jam dicti Comitis, cui Comes eum demisserit. Aut si filium relinquerit apprehendat jam dic¬ non tum Castrum per manu cui ille dubitaverit. Et si jam dictus Arnallus mor¬ tuus fuerit, filius suus habeat praedictum Castrum per manu praedicti Co¬ mitis, aut per ipsum cui jam dictus Comes relinquerit praedictum Castrum et faciat ad jam dictum Comitem ipse filius jam dicti Arnalli, vel ad filium jam dicti Comitis, sive ad ipsum cui jam dictus Comes dimisserit praedic¬ tum Castrum. Taie sacramentum et taies fidantias, quales sui similes fa- ciunt ad jam dictum Comitem de suis aliis propiis Castellis, et si jam dic¬ tus Comes facit hostes in quas non pergal, Ermengaudus Comes de Urgel, jam dictus Arnallus sit in ipsa hoste, cum jam dicto Remundo Comité. Et si jam dictus Ermengaudus fuerit in hoste, et si jam dictus Arnallus fuerit cum eo. Filius jam dicti Arnalli sit cum jam dicto Remundo Comité in ip¬ sa hoste, postquam aetatem habuerit, et ubi dederit pacem in partibus His¬ paniae jam dictus Comes. Similiter et Arnallus Mirone donet, et teneat pa¬ cem de jam dicto Camarasa, vel de Cubéis, de se, vel ipsis qui steterint. Et si jam dictus Comes fecerit guerram, similiter, et jam dictus Arnallus cum suis omnibus faciant guerram de jam dictis Castris. Et Concilium jam dic¬ tus Comes ut Remundus Sancius habeat jam dictos Castros per manu de Arnal Mir, vel de filio suo similiter, et filius Remundi Sancii habeat jam dictos Castros per manu jam dicti Arnalli vel de filio suo. Et si jam dictus Arnallus mortuus fuerit similiter attendat jam dictus Comes, is- tam Convenientiam ad filium dicti Arnalli. Et si jam dictus Comes mortuus fuerit, similiter filius suus, vel ipse cui jam dictus Comes relinquerit ipsos Castros, attendat, et faciat jam dicta Convenientia ad Arnal, et filium suum» APPENDIX II 325 et donet ei supranominato avere dum ipse acceperit pariam de Cesar.—au¬ gusta, aut de Lérida. Actum est hoc I. Nonas Novembris anno XX. Regni Enrici Regis.—Ermengaudus Comes. II (1097) Concordia entre lo comte Ermengol V i 'I vescomte Gerau Ponç. (Arxiu del antic abadiat d' Ager, pergami n. 972.) Haec est convenientia quae fuit facta inter Comes Ermengaudus et Maria comitissa, et Qerallus Pontius, et Gelura uxor sua. De ipso Castro de Oerp quae habeat Qerallus et Uxor sua ipsam quartam partem de ipsos servicios, et de ipsas Desdas, et ipsos plácitos qui inde exierint, exceptis Ipsum deci- mum quae habet ibi Sancti Salvatoris. Et adhuc supra istum suprascriptum habeam ego Qerallus et uxor mea Qelvira quartam partem de ipso de Bala¬ guer ad propium Dominicum de terris sive de vincis quae ibi sunt vel erunt omni tempore. Et quantum ego voluero retiñere ad meum dominicum cum decima et primilla ad opus Sti. Petri de Ager. Et de istam quartam partem, quod remaneat quod ego possim dare cui ego voluero. Homines vel faemi- nas, et ipsas cartas quae ego faciam ad eos ipso comité et comitissa firment eos. Et si de me minus venerit ista convenientia remaneat ad filios meos vel filias, sine una pariliata ad opus S. Petri de alaude propio. Similiter donat ipso Comité et ipsa Comitissa ad Qerallus Ponciy, et uxor sua Qelvi¬ ra. Ipsam quartam partem de civitate Balagarii ad propium alaudium. Et de Albesa similiter quando Deus nobisque reddiderit. Et alias tres partes qui remaneant habeant per feuduni. Simul cum ipsa Çuda si nobis Deus dare vo- luerit cum medietate de ipsas casas quae sunt ipsa Çuda ut possit las stabilire ad sua volúntate ad suos homines et habeat ibi quartam partem de ipsas terras et de ipsos muros. Cum ipsam quartam partem de ipsas casas de ipsa civita¬ te, et ipsam quartam partem de ipso banies vel de ipsos forns, vel de ipsos mercats, vel de ipsas tenas, et de ipsas lezdas, vel de ipsos Decimos, vel de ipsas naves, vel de ipsos raolendinos, vel de ipsos Alfonags, vel de ipsas portas, et donet ipsam quartam partem de ipsas hortas et donet ipsam quartam partem de ipsos términos de Balaguer hermis et Condres vel de ipsas almunias, vel de ipsos plácitos, vel de totos ipsos usaticos et senos quae ibi sunt, vel in futuro erunt. Qui apud sutem suum concilium de Qe- rall sciant ibi misas et ipsas casas de civitate et de ipsam quartam partem quem ibi habeo, sive de almenias, sive de hortas, sive de ipsos alandes tan- 326 AI'I>ÈM)1X II turn se teneat Gerallus ad suum dominium quantum se voluerit per alau- dem. lit alium qui remanet poscat Gerallus dare ad cujus voluerit ad suos homines ad propium alaudem et ipsas cartas quae ego fecero ad meos homines de prrescriptos ataúdes firmet eas ipso Comité et sua mulier. Et de ipso Castro de Albesa similiter habeat per fevum cum ipsam quartam partem de tuis terminis, et de totos ipsos servicios, et de totos censos, et de totas parias, et de totos usaticos, sive de molinos, vel de ipsos hortos, et de ipsos ataúdes Eremis et Condrets qui ibi sunt vel in antea fuerint per meum concilium. Et de ipso alaude plano quae ego Gerallus teneam quantum valuero ad meum dominium propium alaude cum decimis et premiciis si¬ ve deAlbesa, sive de Balaguer similiter de Gerb, retineo ad opus S. Petri de Agar et ipso alio alaude qui remanet possim dare ad meos homines, et ipsas cartas quae ego fecero eis adfirmet ipso Comité et ipsa Comitissa et ipsam quartam partem de ipsa Ecclesia de Balaguer cum ipsa capella de ip¬ sa çuda cum eis decimis et primiciis sicut scriptum est supra cum ipsis de¬ cimis at primiciis de ipsis castellanis qui fuerint de Balagario. Retineo ad opus S. Petri de Agar. Et ego Ermengaudus Comes concedo et afirmo praescripta ista coinenio. Ego Gerallus ad comité Ermengaudo et ad uxor sua Comitissa, quae ego Gerallus guardem ipsuni Castrum de Gerp quar¬ tam partem in anno et adjuvet aprehendere Balagario. Et si Deus voluerit quod sit pres Balaguer inittat in ipsam quartam partem. Et convenit Geral¬ lus Ponciy ad ipso Comité quae adjuvet aprehendere ipsum Castrum de Albesa, et mittat quartam partem in ipsa guarda, et adjuvet ei ad deffende- re, et tenere el gerrejare Gerb et Balaguer et Albesa contra cunctos homi¬ nes et feminas. Et est manifestum. Quod si ullus homo vel femina qui hanc convenientiam promrumpendum venerit in duplo componat, et in antea firma permaneat modo, vel omnique tempore. Facta ista Convenientia XV. Kalendas februarii anno ab Incarna.ne MXCVll. Sig-j-nuin Ermengau¬ dus Comes. Sig-j-num Maria Comitissa. Sigfnum Gerallus Ponciy. Sigfnum Gelbira qui han convenientiam rogavimus scribere, et testes firmare. Sig-j- num Ponchug. Sig-j-num Sanc de Sebera. Sig-j-num Ramon Guitart de Mi¬ di.= = = Sig-j-num Arnal Pere de Ponts. Sig-j-num Gomvall Bernat. Isti sunt testes visores, et auditores. Arnallus subdiaconus rogatus scripsit die et anno prsefixo. Al'l'È.NÜlX 11 327 III (1101) Testament de Miró Jospera {Arxiu d' Àger n. 943) In Dei TElterni et Salvatoris Nostri Jesu-Christi: Ego Miro Jospera sum in obsidione Balagarii, et si forte fortuitu evenerit de me antequam alium testamentum faciam ita res meœ distributae sint, sicuti in hac pagina jusse- ro ordinare dimitto Domino Deo et Ecclesiae S. Petri Ageris etS. Michaelis Momagastrensis omnem meum alodium quod babeo in Artesa, hoc autem faciam propter remedium animas et ut Deus, et S. Petrus qui est claviger Regni Cœlorum absolvat me ab omni vinculo delictorum, et det mihi por- tionem in Regno Cœlorum; et sunt ipsos alodios in terminum de Artesa. Inprimis, prima taerra in locum ubi dicunt in oltimo, et ipsos alaudes quos habeo in Cuzcurro cum pratis et suis pertinentiis, cum alia terra ad Estag Pedriç, et alia ad campe estes, et ad macanella 2. terras, et ad coma de ipsa celada 1. terra, et ad locars omnia quod ibi habeo, vel habere debeo de vi- neis et de omnibus rebus quod me pertinent aut pertinere debent. Actum est hoc VI Kalendas Januarii anno 41. Régnante Filippo Rege Sigfnum Mi- roniJosperti qui hune testamentum jussi scribere et testibus firmare rogavi Sigfnum Berengarii Ricardi. Sigfnum Qomballi Bernardi. Sigfnvm Com- pagni. SigJ-num Arnalli Oillelmi, Bernardus Sacerdos scripsit, sub die et anno quo supra. IV (1101) Donatio de l'esglesia de l'Açuda de Balaguer (Arxiu d'Ager n. 977) Sub Sacro nomine Trinitatis. Ego Oerallus Ponciy vice-comes et uxor mea Elbira donatores sumus Domino Deo et Eclesiae S. Petri Agerensis et Petro Abbati et successoribus ejus, et clericis ipsius loci per hanc scriptu- ram donationis nostras damus vobis in Civitate Balagarii Ecclesiam quae erit sitam in ipsum Castrum Balagarii, quae vocatum erit capella cum deci- mis et premiciis ipsorum castellanorum et de aliis Ecclesiis quas fuerint in cunctis terminis Balagarii: Quartam partem ex totis frugibus, qui pertinue- rit, aut pertinent ad easdem Ecclesias cum decimis at primiciis, et oblatio- nibus cunctis, atque defunctionibus sicuti resonant in convenientia comitis comitis et mea, sicut ego retineo ad opus meum et ad posteritam meam 328 AP1>ÈM)IX 11 quartam partem de cunitis terminis Balagarii sive de Castro sive de Villa sive de cunctis terminis quae pertinent ad eumdem Castrum. Sic dono vo- bis quartam de omnibus Ecclesiis, quod fuerint in Villa Balagarii et in cunctis terminis cum ipsa capella. Quod est actum anno quadragesimo pri¬ mo Régnante Philippo Rege. Octavo Idus Januarii. Sigfnum Qeralli Poncii. Sigfnum Elbirse. Nos qui banc cartam donationis mandabimus scribere et testes firmare rogavimus. Sigf num Otonis Episcopi. Sigfuum Ermen- gaudi Comitis. Nos qui hunc donum suprascriptum concedimus et mani- bus propiis firmamus. Sig-j-num Poncii Hucconis. Sigf Arnalli Berengarii. Sigfnum Sancii de Lobera. Bernardus Pber. rogatus scripsit sub die et anno quo supra. IV (bis) (1103) Altre donatio de i'esgiesia de 1' Acuda (Arxiu d! Àger n. 984.) Quoniam pro certo legibus sensetur, ut quascumque res Sanctis Dei Ba- silicis per Principum aut quorumlibet fidelium donationes collatae reperi- mitur, quod vix aut potentialiter in earum jure irrevocabile modo legum œternitate firmentur. Idcirco in nomine Domini Ego Vice-Comes Gerailus Ponciy et uxor mea Qelvira recognoscens magna beneficia Dei qui mihi dat victoria super gentem saracenorum dando mihi Castra et munitiones eorum reddens gratias magestati ejus prompta mente et spontanea volunta- te, Domino Deo meo et Ecclesise S. Petri de Ager, Ecclesiae quae est sita in ipsa çuda de Balaguer cum quartam partem de aliis Ecclesiis quae sunt et erunt in ipsam villam et ipsa Ecclesia de Montesor cum illis Ecclesiis de Trago, aut de pennela, et de ipso Algar et Toso, et de Camporrells, et de Naga, et de Badels. Istas namque Ecclesias quod a Paganis abstuli, et àd¬ huc quod alias Ecclesias quae Deus mihi dederit a Paganis, cum omne de¬ cima quod de meis Dominicaturas exierint. Sic dono atque concedo Domi¬ no Deo et Sto. Petro de Ager in manu abbati Petro Guilleimo; et sic de meo jure in ejus trado Dominicum, et potestatem ad propium alodium jam dictae Agerensis Ecclesiœ. Si quis han cartam donationis voluerit disrum- pere; loris igneis in Internis maneat ligatus cum Juda Traditore, nisi emen- daverit, et juxta leges in quadruplum componat, et postea haec scriptura donationis firma et stabilis permaneat modo et omni tempore. Facta carta donationis anno quadragesimo tercio Philipii Regis, Octavo Idus Januarii. Sig-j-num Gerallus Vice-Comitis. Sig-j-num Gelvira Vice-comitissa qui banc Ai'í'Èxnix II 329 cartam donationis scribere fecimus, et firmavimus, et firmare rogavimus. Sig-j-num Olivarii Domini ejus dicti Castri qui hoc confirmo. Sigvnum Oomballi Bernardi. Sig-j-num Bernardi Berengarii. Sigynum Rodlan Mar¬ ches. Bernardas Sacer scripsit, sub die et anno quo supra. V (1105) Sobre la Conquista de Balaguer (Arxiu de Solsona. Llibre 2.on d'escriptures antigues, fol. 32) in nomine Domini: íigo Guilelmus Raynuindus et Bernardus Oalinde, et Oilbertus, et Fetrus, et Martinus, et Raymundus Mirone, et Oilelmus Bernardus, et Raymundus Petri. Nos omnes insimul per nos et per omnes nostros, bono animo, et gratuita volúntate ob remedium animarum nostra- rum, et propter honorem quem fecit nobis Deus, et Sancta ejus Oenitrix Maria, quod liberarint nos de manibus Sarracenorum, quando intravimus Baiagarium damus atque bono animo oferimus Domino Deo et Sanctae Mariae de Celsona omnem deciniam omnium Franquitatum nostrarum, quas Fetrus Comes Urgellensis, et Cilo Comitissa una cum Ermengaudo Filio eorum naturale Comitè Urgellensium, dederuiit nobis, et omni pos- teritati nostrae in omni termino de Balagario. Fraedictam vero decimam damus sic superins dictam Ecclesiam Sancts Mariíe de Solsona per nos et per omnes nostrarum posteritatem in perpe- tuum ut habeat earn Celsonensis Ecctesia semper bene, et secure in pace, et sine aliquo servitio, et sine aliquo vinculo nullius hominis, et femina cum omni integritate sua sicut melius dici, vel intelligi potest at perfectum et utilitatem Celsonensis Eclesiae et Canonicorum ejus, et sic melius acapta- vimus ea de Domino Fetro Comitè jam dicto et de Uxore sua Cilo, et de filio Ermengaudo si quis vero ex propinquis nostris vel extrañéis eorum hanc cartam disrumpere voluerit nequeat phice sed in quadrupum earn componat, et in autea haec carta nostrae donationis firma permaneat hunc est notum die sexta, feria octava pte. anno incarnationis Domini millessimo centessimo quinto, luna vigessima sexta, epacta tertia concurrente VI. Sig- numf Ouilelmi Raymundi. Signumt Bernardi Galindi. Signumj Gilliberti. Signumf Petri Martini. Signumf Raymudi Mironis. Signumj Gillermi Ber¬ nardi. Signumf Raymundi Petri. Ego Fetrus Comes, et Comitissa Cilo, et Ermengaudus Comes firmamus, et laudamus hanc cartam Sanctae Mariae Celsonensis et hoc signumf inuamus signum Bavotif Bernardi Craldi sig¬ numf Raymundi Bernardi de Seron, isti sunt testes. Radulfus sacerdos, et Capelanus Comitis rogatus nolavit f. i 3 330 A1>I'È.M)1X II VI (1106) Donació en feu de F Acuda de Balaguer (Arxiu d' Àger n. 950 y Arxiu de ia Corona d' Aragó. Pergamins de Berenguer Ramon III. n. 99) In nomine Domini Haec est convenientia quae fecit ille Vice-Comes Do- minus Gerallus Ponciy cum illa vice-comitissa Domina Gelvira uxor ejus et cum Arnaldo Berengario de Anglesola, comendat praedictus vice-Comes cum praedicta uxore sua ad praefatum Arnaldum Berengarium ipsani Sutam de Balagario, ut teneat, et habeat illam per illos. Donat etiam prsefatus vice-Comes per Deum ad Arnaldum de quantas dageses populaverint in nostram quartam parlem de Balagario in illo décimo sextam partem. Similiter de illo servitio censato quod inde exierit sextam partem de illo alodio, quod laboraverint illos suos cabelleres, et suos mercate- ros in illo décimo sextam partem retinet vice-Comes in suum dominium illos mercateros sic francos quomodo mauros, quam et Judeos cum suas casas, et suas tendas, et cum toto expledo quod inde exierit, et illas quinqué partes de illo décimo, et de illo servitio censato ut supe- rius sonat; donat etiam vice-Comes jam dicto Arnaldo sua parte ac illius tendis una tenda, et illo casale, et de illis molinis qui neo molent in Avallo cum de uno molino ubi ei cecidit in parte ubi faciat sibi prsedictus Arnaldus molinum donat ei una pareglata de aloi subtus Regum quantum possit laborare unum Peranum pannum, et istam munia in mas cançaner, cum quator pariliatas similes earum praedicts: donat etiam sex cavallerias in suum dominium et quantum minuaverit per ipsas cavallerias quae non compleat de illo praedicto expledo, et décimo complevit et vice-Co¬ rnes in habere mobile extra cavallo et ausigo. usque dum explendo va- leat sex cavallerias, sicut vel jam Comes, vel Epus. donant suis, donat ei etiam sextam partem de illis placitis quos habuerit vice-Comes cum illos mercateros, excepta illa calumnia quam fecerint propie vice-Comiti aut suo propio homini quod habebat vice-Comes ab integro. Comendat etiam prae- dictus vice-Comes illos castellanos ad Arnaldum Berengarium in tali con¬ venientia, ut quoties cumque jam dictus Arnaldus demandaverit eis potes- tatem de ipsa Çuia, douent ei inde potestatem perfidam, et sine enganno de quantum illi tenent in illam Zutam.Istos castellanos ut habeant permissum Arnaldi Berengarii VI. Cavallerias et istas sex cavallerias fiant paccatas de illis quinqué partibus de illo décimo, et illo expledo, qui remanent vice- Coraiti quod sursum sonat, idest ut habeat unam quintam partem per istas Al'PÈNDlX 11 331 cavallerias, et illas quatorres essent vice-Comiti, haec habeant pro conpa- rari illas cavallerias; quod si superabundaverit illo décimo, et illo expledo super hoc quod convenit ad istas sex cavallerias, accrescat in cavalleros, si si vice-Comes immobile habere ut super lus dictum est. Donat igitur praedictus vice-Comes ad Arnaldum Berengarim de sua quarta parte de illa lezda... partem, si vero praefatus Arnaldus Be- rengarius fecerit faris facturam vice-Comiti quod ille.... dare non querat, ant non possit, umde ipse vice-Comes queret ei tollere illam Zutam illi castellani teneant secum ilia Zuta ad ilium vice-Comitem,usquequo praetex- tatus Arnaldus faciat ei rectum; si vero ille emendare noluerit sus farit fac¬ tum, vice-Comes non querat recipere suum directum illi castellani dimit- tant ipsam Zutam, et ille qui tenuerit illas VI cavallerias teneat secum Ar- naldo Berengario quousque recuperet amorem vice-Comitis, et suam Zutam. Si de illis castellani mens venerit, ant si fecirint foris factum, unde vice-Comes tallat eis illan Zutam et illos ibi mutat, illos quos ibi misserit sic sint commendatos per manum vice-Comitis Arnaldo Beren¬ gario quomodo et isti et serviant sic et illi quomodo et isti: Convenit Ar¬ naldus Berengarius vice-Comiti ut faciat guaitaré unam de illis terris ad suos propios homines. Retinet vice-Comes potestatem in ipsam Zutam quotiescumque eam demandaverit, aut per se aut per suos nuncios; si prae¬ dictus Arnaldus non fuerit in Balagario illi castellani qui ibi fuerint, a ma¬ jore usque ad minorem donent ei inde potestatem absque dilatione prop¬ ter prasstatem commentationem et aliam adquisitionem quapropter hoc fecit. Convenit praedictus Arnaldus vice-Comiti quod fastaticam in ipsam Zutam propie suum corpus cum illos cavallarios quos ei convenit per fi- dem, et sine enganno. Convenit igitur ei ut sit suum hominem solide, et ut valeat ei contra cunctos homines, vel faeminas quod ille vice-Comes man- daverit per fidem sicut homo debet suo seniore facere solide, et ut faciat ei, hostes et cavaleatas, et cortes, et placitas quanas ei mandaverit per fidem ad bestias quas ille vice-Comes habeat ei: convenit etiam ei eamdem fidem praestare uxor ejus post suum obitum, et quibus ille dimisserit sua omnia de uno ad alium, et haec omnia tenere et attendere tam iratus, quam pacca- tus, per fidem et sine ullo malo enganno. Facta carta convennientias. Nota diem VI. feriav quod est Idus Apprillis annus Incarnationis Domini 1106. Luna sexta anno Philipi Regis Regni 46. Ego praedictus Qerallus qui jussi hanc chartam scribere mano meaconfirmavi. Rayfmundus Ermengaudi. Qlllelmus Artaldi: sigfnum Petri Ferrari qui hoc translatum fideliter scri¬ bere vidi, et authenticum prae manibus habui, et perlegi. Sigfnum Petri Gillermi qui habuit Instrumentum principale prae manibus, et audivit istud legi, et eo die firmavit istud. Ego Geraldus de Casse a subscribo, et origi¬ nale Instrumentum, et hoc traslatum pras manibus habui, et omnia perlegi. 332 AlH'iîM)IX II Sigtmim Bernardi de Siscario, qui hoc translatum fideliter vidi, et authen- ticum prssentibus testibus, et perlegi: Sigtnum Petri Guillelmi qui ha- buit Instruinentum principale pras manibus, et audivit istud legi, et firma- vit istud. Sigtnum Petri de Monsonisso qui hoc translatum fideliter trans- tuli, sicut per omnia in authentico oporte perlegi sexto Idus .■Xpprillis anno ab Incarnatione Domini 1136. VII (1120) Privilegi Ermengoi de Castella (Monfar Hist. Condes de Urgel I. 375) (1) In nomine Sanctœ et Individué Trinitatis Patris et Filii et Spiritus Sanc- ti .\men. Ego Ermengaudus gratia Dei Urgellensis comes una cum consen¬ su et volúntate Qeraldi vice-comitis et Domini Ottonis episcopi decrevi- mus facere cartam donationis quam et facimus de alode ad homines com- morantes in Balagarium quod damus eis ad propium alode. Isti sunt per nomina illi qui a principio steterunt in supradicto Balaguer qui portarunt pondus et oestus fame et sitis captivitatem et rancuras multas et tenuerunt Balaguer ad honorem Dei et Christianitatis et ad honorem servitiuni suo- rum seniorum in fide. Hii sunt per nomina Bernardus de Guadal et Bernar- dus Guirt Girbertus et Bernat Bernardi Fontes et Izarnus Raimundus Mir et Mir Arnald Radulfus Sprespiter et Pontius de Gradan Gillelmus Rainer et Atto Guitardus et Arnaldus Guerrer Guillelmus Sabater et Corvin Ber¬ nardus Cucuz et Arnaldus Mir Petrus Bernardi et Bernardus Gerunt Pe- trus Gillelmi et Arnaldus Petri Arnaldus Sinfret et Petrus Mir Pontius Mayol et Amer Bernardus Selva Selva et Guillelmus Compayn. In primis damus illis ad hortos habendum subtus Monsfavar unde habeant hortalia sic determinatum per quator partes: Prima de illo horto Sanctae Marie se¬ cunda de illa acechia tertia illa sorte sancti Petro de Osca quarta Sicoris. Delude damus illis in illa plana de Vilanova de illa sorte de Miro Arnaldi de Concabella usque ad ilium terminum de illo prestinguo et de illa mar¬ gine usque ad Sicorim. Hic vero quantum concludunt istas quator partes excepta illa turrim de Bernardo Bigeri. Item damus illis aliam diversam ad Trencavias sic determinata de illa sorte Seuelasco Forturgnones usque in illo villare antiguo de alia parte de illo monte usque in Sicorim quantum concluditur in istis quator partibus ab integro. Item damus in illa parte (I) Vegin-se els documents de l'Instrumenta Varia del Dr. Caresmar, Bibliot. de PP. Franciscans d'aquesta ciutat tom. XIV pàg. 454. Arxiu mun. Balaguer n. 19. APPÈNÜlX 11 333 de Castelione sic determinata per quator partes: prima pars de ipso muro usque in ipso safaregio tertia pars de ilia porta de Castelione ip¬ sa via usque in ilia via que pergit ad Albesam quantum concludunt istas quator partes ab integro. Igitur damus illis de illa parte de Clone alia di¬ visió ne sic determinata a parte orientis ipsam marginem usque in Cione et de tertia parte ab ilia torre de Berengario Beccu de quarta parte Sicoris: quantum inter istas quator partes omnia concluduntur damus similiter et concedimus ad integrum. Ego vero prasdictus Ermengaudus cum dicto Qe- raldo vice-comite et episcopo Ottone facimus hec predicta scriptura et con¬ cedimus istis supramemoratis hominibus de Balagario ut habeant et possi- deant quantum in ista carta resonat illis et omnis posteritas eorum ad propium alode et ad facere suani voluntatem: si quis tamen quod minime facere credimus ut nullus propinchus vel extraneus contra hunc nostrum scriptum insurrexerit et dirrurapere voluerit sub anathema sit et in futurum non possit inde aliquid condemnaré. Facta carta hereditaria sive donatio- nis notum diem quinta feria quod est tertio calendas julii epacta XI coe VI luna XXII indictione XV régnante Ludovico rege in anno suo décimo eo- dem Comes Ermengaudus in Balagario et in Urgellum. Ego igitur supradictus comes Ermengaudus qui hanc cartam scribere jussi et legentem audivi manibus meis Sigfnum infixi. Ego vice-comes Qeraldus similiter ad confirmandam hanc cartam Sigf num infigi. Ego episcopus Otto in hac carta Sigfnum confirmationis injeci. Sigfnum Arnaldi Berengarii. Sigfnum Petri Berengarii. Arnaldus Berengarius testis. Berengarius Artaldus testis. Raymundus Arnaldus testis. VIII (1162) Butlla d'Alexandre III als pobles de Balaguer i d Àger (Arxiu de la catedral de Lleyda, armari F, caxó O n. 150) Delictis filiis militibus et universo populo Agerensi et de Balaguer: Quanto amplius Agerensis Monasterium ad jus sacro sanctae Romanae Ec- clesiae respicit, et tutelam, santo ipsius incremento magis nos oportet in- tendere, et ejus utilitatibus attentius providere; inde est quod vobis pro eo sollicitas preces porrigimus per App.^Scripta rogamus, monemus, et exor- tamur in Domino, quod pro Reverentia B. Petri et nostra, predictum Mo¬ nasterium et fratres inibi ad Dei servitium existentes, deligatis,manu tenea- tis, et eos a pravorum molestiis potenter deffensare curetis. Itaque per haec, ct alia bona, quae Domino inspirante feceritis ad beatitudinis gloriam me- 334 Al·l'È.VDlX II reamini pervenire. Decimas quoque et primitias, oblationes, et cetera jura, quae prasfato Monasterio debetis, sine obstáculo contradictionis integre per- solvatis. Siquevero vestrum ejusdem monasterium jura praesumpserit de- tinere; indignationem Omnipotentis Dei, se noverit incursuros. IX (1174) Carta - Pobla de Balaguer (Documents trets dels arxius de Catalunya pel Dr. Caresniar, Canonge Prem. de les Avellanes-tomo XIV p. 763) (l) In Nomine Domini. Sit notuni cunctis praesentibus, atque futuris quod Ego Ermengaudus gratia Dei Comes Urgelli, una cum Cònjuge mea DuI- cia Comitissa, et filio meo Ermengaudo, unanimi quoque volúntate Conci¬ lio, atque concessione Nobilium virorum qui sub me potestatem et domi- nationem habent in Balagario, dono, concedo, atque perpetuo jure instituo liominibus populatoribus villœ Balagarii, qui modo presentes, et àdhuc ibi ad populandum venerint usque ad finem saeculi, quod ipsi et omnes res eorum mobiles, et immobiles quas ibi habuerint, vel aliunde abtulerint se¬ cure, et quiete perraaneant, ita scilicet, quod Ego, vel successores mel, sive aliquis Dominus vel Castellanos, Bajulis, vel sayo, res eorum injuste eis non auferamus nec auferre permittamus. Dimittimus etiam eis omnes ex- horquias quod de ista hora in antea Ego, vel aliquis Dominus, vel Caste¬ llanos Balagarii juree exerquiœ non possimus ab eis aliquid exigere, vel extorquere: si aliquis intestatus obierit, res ejus, quae occupari soient a Do¬ minis ulterius non occupentur nec anferantur sed juste et fideliter pro ani¬ ma ejus partim distribuantur; partim vero, prout justitia dictaverit ad pro- pinquos revertantur. Statuimus iterum quod propter culpam Adulterii, quíE cucutia vocatur, vir, vel muller res suas non perdant, sed ambo per majorem plateam villíe currant, secundum consuetudinem civitatem Iller- dae; Ego autem Ermengaudus praenominatus comes Urgelli similiter di- mitto eis salvam chestiam quam ibi generaliter facere consueveram: Item statuimus quod alieni de populatoribus Balagarii, qui fírmantiam directi dare potuerit, vel voluerit corporis sui, vel rerum suarum violentia ab all- quo non inferatur. Prœterea concedimos eis quod placita quae pertinent ad Villam Balagarii, alibi non placitenios, nec placitare facíamos, nisi in Bala- gario. Nos vero scilicet Arnaldus Dei gracia Urgellensi Episcopus et Oom- (1) Vegin-se els privil legls n. 19 de 1' arxiu mun. Balaguer. A1'1'I!M)IX II 335 baldus de Ribelles, et Bernardas de Anglcrola, et Raiinundus de Tarroya, et Bernardas de Concabella, et Raimandas de Anglerola, qai sapradicto Comité jas dominatlonis liabenuis in Balagario, concedimas, et laadamas, et prorsns dimittimas bona fide sine malo ingenio praedictis popalatori- bas, et liabitatoribns Balagarii liíec omnia praenominata, sicat saperias 0 scnptam est. Si quis tanien ibi Omicidiiim fecerit, in Cariam dedacatar et jasto jadicio judicetur. Actam est hoc 111 Idas Jalii anno Dominicie Incar- nationis 1174. Sigfnam Ermengaadi Comitis Urgellensi. Sigfnum Dulcía Comitissa. Sigfnam Ermengaadi filii eoram. Sigtmim Arnaldi Urgellensi Episcopi. Sigfaum Qombaldi de Ribelles. Sigfnam Marqaessias Uxoris suae. Sigfnam Bernardi de Anglerola. Sigfnum Raimundi de Tarroya. Sigf nam Bernardi de Concabella. Sigfnam Raimundi de Anglerola. Nos qui hoc laadamas, et propiis manibus firmamns, et tester firmare rogavimns. Sigfnam Poncii Vice-comitis de Cabrera. Sigfnam Berengarii Arnaldi de Anglerola. Sigfnam Gillelmi de Anglerola. Sigfnam Raimundi Urgellensi- sedis Archidiaeoni. Sigfnam Raimundi filii Comitis Pallariensis. Sigfnam Oillelmi de Midia. Sigfnam Oillelmi Abbatis Sancti Saturnini. Sigfnam Raimundi Agerensi Abbatis. Sigfnum Bernardi Cœlsonensis Prsepositi. Sigfnum fronti. Sigfnum Arberti de Caraval. Sigfnam Raimundi de Mira- val. Sigfnam Bernardi de Cio. Sigfnam I^etri Bernardi. Sigfnum Raimun¬ di de Coneill. Sigfnum Arnaldi de Basella. Sigfnum Raimundi de Basella. Sigfnum Poncii de Caraman. Sigfnum Bernardi de Pini. Sigfnam Petri Oillermi. Sigfnum Raimundi de Ribelles. Sigfnum Qombaldi filios unique Qombaldi dieti. Raimundus sacerdos, rogatus scripsit, die et anno quo su¬ pra. Fuit comprobatum cum suo originali bene per discretum Petrum Pe¬ nades, et per me Arnaldum de Llars Scriptorem Patiariœ. X (1211) Concessió del mercat del dissapte y de la fira de Sant Bartomeu (Arxiu municipal de Balaguer n. I) In Xisti nomine. Sit notum cunctis quod nos Petras dei gratia Rex Ara- gonum et Comes Barchinone, attendentes dignum esse ae consentaneum rationiquod princeps eos qui ad honorem et servitium ejus fideliter labo¬ rare noscunturdiligat specialiter, et circa eoram promotionem operam adhibeat effieacem, damus, concedimus et laadamas per nos et nostros in perpetúan! universis civibus presentibus et futuris civitatis Balagarii que auctore domino, nostre ditioni nune subjecta est forum sive mercatum pa- 336 A1'PKM)I\ II blicum et generalem in eadeni civitate singulis septimannis in die sabbati perpetuo celebrandutn et nundinas sive ferias (firas) singulis annis, me¬ diante mense augiisti, per octo dies continue celebrandas nostro et nostro- rum per omnia et in omnibus jure salvo. Statuimus ergo firmiter et man¬ damus quod omnes persone que ad predictum mcrcatum vel ad predictas ferias venerint sint salve et secure cum omnibus rebus et mercibus quas secum stando ibi et reduendo usque duxerint vel portaverint in veniendo et ad domos suas. Knifranciiimus franchos et jiberos facimus etiam et omnes cives predictos, presentes et futuros, in perpetuum com omnibus rebns et mercibus suis ab omni leuda, pedatico, usatico, tolta et consuetii- dine novis et veteribus statutis et statuendis per omnia loca nostre domina- tioni per terram videlicet et mare et aquam dulcem. Remittimus insuper et concedimus eis in perpetuum ut siquis aliqui? nobiscum vel cum militibus et castelanis nostris illius civitatis habuerint controversias, semper sint liberi et immunes et penitus alieni a judicio sive purgatione candentis ferri et aque calide vel frigide ita scilicet ut in hujusmodi judiciis sive purgatio- nibus teneantur solummodo simplex juramentum prestare salvis invi- cem vicinaliter purgationibus supradictis. Ceterum dimittimus diffininius et absolvimus eisdem civibiis presentibus et futuris per sécula cuneta om¬ nes exorchias et intestationes sive incestias que in usaticis continentur, vo- lentes et eis licenciam, facultatem plenariam concebentes ut libere possint testari de bonis suis et bona eorum ab intestato proximis defferantur. Simi¬ liter et cugutias eis perpetuo remittimus et diffinimus hoc mento quod in adulterio deprehensi currant per civitatem sicut in Ilerda facere consueve- runt et nullam aliam penam sustineant inde. Item damns et concedimus eis ut quecumque persona ibi ad populationem venerit vel res suas ibi comen- daverit, salvus et securus et sub nostra protectione et ducatu permaneat et sit ubique et res suas salvas habeat dummodo paratus fuerit responderé in animo et facere duccium cuilibet de eo querimoniam propositi. Addimus etiam presenti privilegio dante et concedentes memoratis civibus in eter- num ut quacumque questione emergente nobiscum vel cum castelanis vel aliisquibuscumque numquam civitatem suam exire teneantur, sed ibi ra- tione domicilii subiaceant juri ubique judiciali prestita cautione nullam aliam violentiam sustineant vel gravamen. Tandem eis concedimus et con- firmamus omnia privilegia, immunitates et franchitates et bonas consuetu- dines quas comes urgellensis bone memorie ipsis contulit et concessit.Qui- cumque autem contra hanc cartam nostram venire in aliquo atemptaverit, iram et indignationem nostram et penam duorum millium morabitinorum post restitutionem illati dampni factam in duplum ve noverit sine aliquo remedio incursurum. Mandamus itaque precipientes firmiter universis ba- julis et vicariis et merinis atque justiciis et aliis hominibus nostris presen- APPENDIX II 337 tibus et futurisquod cives balagarii presentes et futuro et omnes res eorum nostras proprias et spéciales manuteneant ubique in terra nostra fideliter et defendant et a nullo permittant nequiter molestari et omnia jura sua fa- ciant eos habere integre et in pace. Datum Ilerde XVI Kalendas octobris per manum ferrarii notarii nostri et mandato ejus scripta a Bononato cum litteris rassis et emendatis in linea XVI un; octobris. Anno domini MCC undécimo. Signum Petri Dei gratia Regis Aragonie et Comitis Barchinone. XI (1235) Altra Carta s Pobla de Balaguer Instrumenta varia de Caresmar, XIV, pàg. 451 (1) Pateat universis: Quod Nos Jacobus Dei gratia Rex Aragonum et Regni majoricarum, Comes Barchinone et Urgelli et dominus Montispesulani, at- tendentes quod illi qui ad nostrum decurrunt dominium specialem gratiam beneficium honoris debeant invenire, cum presenti carta enfranquimus et francos facimus omnes illos et singulos cum omnibus bonis suis, qui ad Balagarium venerint populare et habitare ita quod propter execitum et ca- valcatum, de quasstia et de toto alio servido et demanda Regali et vicinali sint franqui per quinqué anuos continuos et elapsos, ita quod nobis vel seniori vel alicui personae non teneantur dare aliquid, nec in aliquo res- pondere infra terminus supradictum. Mandantes firmiter et districte vica- riis, bajulis et nostris subditis universis quod habeant concessionem nos- tram, firmam habeant et observent, et non contraveniant in aliquo si con- fiderintde nostri gratia vel amore. Datum Cesarauguste 12 Kalendas Aprillis anno Domini millessimo ducentessimo trigessimo quinto. Sigfnum Jacobi Dei gratia Rex Aragonum, Regni Majoricarum, comitis Barchinone, Urge- llensis et Montispesulani, hujus rei testes sunt, P. Cornelli Majordomus Aragonum. Dompnus Valesius de Regna-Blasus maça ferris P. Maça—Sigfnum Quillelmi scribe qui mandato Domini P. Petro Nott. suo scripsit, loco, die et anno praefixis. (1) Existía antiguament aquest privilegi a I' arxiu de Balaguer. 338 Al'l'ÈNDlX n Documents referents al setge de Balaguer de 1280 XII = XIX (1280) Ordre del rei Pere III als de Balaguer Arxiu Corona Aragó. Reg.48, fol. 30 Petrus d. gr. etc. Probis hominibus et universitat! de balagerio salutem et gratiam. Monemus et requirimus vos sub fide quse nobis tenemini qua- tenus attendatis nobis ac faciatis ea omnia quae fideles subditi tenentur fa- cere domino et quae vos nobis facere tenemini, prout scitis taliter quod vos de legaiitate etfidelitate commendare possimus et quod non oporteat nos contra vos aliter procederé ac de causa. Credentes fideli nostro Q. galvanis super hiis quae parte nostra dehujusmodi pacto duxerit refferenda. vobis ex Monemus nichilominus vos quod inimici nostri qui sunt in balagerio de cetero per vos non sustineantur ibidem. Datum apud Termens IX Kal. ju- nii Anno millessimo ducentessimo octogessimo. etc. — Petrus de bonastra. Carta al batlle de Prades, Sabadell, Barbastre, Talarn, etc. Arxiu Corona Aragó. Reg. 48, fol. 34 Fidelibus suis bajulomontane[r] e Pratis et universis hominibus ipsius montane e Salutem et gratiam. Mandamus vobis quatenus visis presentibus veniatis ad nos in exercitum apud balaguerium parati cum armis, victuali- bus et aliis apparatibus vestris. Ita quod die mercuri! sitis nobiscum et hoc non differatis aliqua ratione. Datum in obsidione balagarii secundo Kalen- das junii P.—p. marches, y—Similiter fuit missa hominibus et universitali- bus Sabadell (sic), barbastro, Castellsent, Talarn, Viacamp, Estopamyà, Llo¬ rens (Lossens), Fais, Castanesa, Benanls, Sos les Pahuls-, Valabuja, Sada- nuy, Valdelirp, Sant Esteve del Babil, Sehul, Cornudella, Areny, Munta- nyana. Tremp, Liminyana, Monesma, Benevarre, Eliús, Castell Olbena, Gusseu, Capella, Quel, Alesquarre, Fontova, Erdol, Perarrua, Sent Alastre, Aguilar, Val de Terraça y Leguares, APPENDIX n 339 Pere III demanà aussili a! rei de Mallorca Arxiu Corona Aragó. Reg. 48, fol. 37 i 38 Petrus d. gr. etc. fidelibus suis hominibus bisuldu Salutem et gratiam; Cum Karissimus frater noster iliustrisRexMajorice venerit ad has partes in subsidium nostrum. Mandamus vobis quatenus quando cumque manda- tum suum receperitis, requimini ipsum ac quod eo faciatis sicut per nobis faceretis.—Datum in obsidione balagarii nona junii. S. P. marchesi.—Simi¬ liter hominibus Gerunde.—Similiter Dalmacio de Rochabertino.—Similiter Comiti ímpuriarum.—Similiter hominibus Campi Rotundi.—Similiter ho¬ minibus de vicho.—Similiter hominibus de Turruella. Petició de fletxes per al setge Arxiu Corona Aragó. Reg. 48, fol. 46 G. despiellis: quod mitât domino Régi omnes quadrellos ad venden- dum invenire poterit in barchinona, et omnes etiam quos ibi manusllevare poterit, et etiam omnes illos galearum, et ipsos ei mittat de die et nocte in continenti. Datum in obsidione balagarii XVI Kalendas julii S. Quceffus.— Similiter Camilo de Peramola, f. Datum ut supra. Baix pena de mort mana "1 rei als de Tamarit que vingan a Balaguer Arxiu Corona Aragó. Reg. 48, fol. 47 v. Petrus etc. hominibus Tamarit et termini sui.—Mandamus vobis quate¬ nus illi vestrum qui vcnistis in exercitum nostrum apud balaguerium, non veniatis ad nos sub pena corporis et membrorum. Ita quod die dominica sitis nobiscum in dicto exercitu.—Datum in obsidione balagarii X Kalen¬ das Julii.—S. Quceffus. Sobre 'Is bens de Pere Cortit de Balaguer Arxiu Corona Aragó. Reg. 48, fol. 68 Petrus delgratia Rex Aragonis fideli suo bernardo de Rocafort, domino des timonal, Salutem et gratiam. Mandamus vobis quatenus omne bladum. 340 APl'ÈNDIX H denarios et quidquid aliud debetis Petro curtit, cui nobiscum est in guerra tradatis, visis praesentibus fideli nostro Petro de palacio loco nostri. Da¬ tum in obsidione balagarii V nonas Julii millessimo ducentessimo octoges- simo. S. Petri raarchesii. Mana el rei que 11 envien a Balaguer més posts per los i-ginys^ Arxiu Corona Aragó. Reg. 48, fol. 75 Petrus del gratia Rex Aragoniis fidelissimo R° dalos bajulo Ilerde: Sa- lutem etgratiam. Manam vos que vistes aquestes letres nos trametats en- continent M postes; les D de gros de II dits, les D de gros de I dits; enca- raus manam que tot ço que per Nicholas neis altres inginyadors nostres vos demanaran, a obs de la obra nostra dels ginys, lus burets, els fassats liurar encontinent, et en aço no ala fallia per re, per ço cor si la vostra obra sen lagrava en res, sapiats que nos nosen tornariens a vos et guardat vos hi be. Datum in obsidione balagarii VII idus julii anno domini M°CC°LXXX. S. Queffus. Confiscació dels castells del comte Ermengol després de la derrota Arxiu Corona Aragó. Reg. 48, fol. 81 Petrus del gratia Rex Aragonie: Viro nobili et Dilecto Ermengaudo Comitè Urgelli, Salutem et dilectionem. Monemus vos ac vobis dicimus et mandamus, quatenus donetis nobis potestates de Castris infra scriptis quod a nobis tenetis in feudum videlicet de Momacgastios, de vilúes, de Confrer, de hulia, de Tiurana, de villa plana, de Ager, de Os, de Tartareu, de Mon- tosor, de milla, de Claramont, de Camals, de Peramola, de la vança et de Pinel, de madrona, de Bioscha, de Taltahull et de Josa, quasquidem potes¬ tates tradatis loco nostro dilecto nostro Guillelmo de turre tenenti locum nostrum in vicaria Ilerde et albs locis sibicommissis; nos enim cum dictas potestates predicto Guillelmo tradideritis paccato a vobis erimus de eisdem. Datum Ilerde XVIII Kalendas Augusti Anno dni. mill.-ducent. - octog.— Joseffus ravaylla. APPENDIX II 341 XX (1296) Concessió de la fira de Sant Marti (Arxiu municipal de Balaguer n. 5) In Xgisti nomine. Noverint universi quod nos Ermengaudus Dei gracia Comes Urgelli diligenter considerantes plurima grata et idónea servicia que vos probi homines Civitatis balagarii et vestri predecessores nobis nos- trisque predecessoribus exhibuistis liberaliter et gratanter Atendentes insu¬ per nos decere nostros subditos graciys et privilegiis decorare et immuni- tatibus confovere Ideo ad aucmentum honoris nostri et proprie dignitatis ad utilitatem et incrementum dicte Civitatis balagarii et vestrorum. Damus et concedimus vobis universis et singulis probis hominibus Civitatis balagarii et vestris successoribus in perpetuum. Secundas tiras seu nundinas quod re- tornum fire vulgariter appellatur annis singulis publice et generaliter cele- brandas in Civitate predicta sex diebus continuis et complendis a die testi beati martini mensis novembris inclusive. Ita quod ipsa die beati martini ipse nundine inicipiant et in eisdem sex diebus ut predicitur includantur. Dictas igitur secundas terias sex dierum habeatis et celebretis vos et vestri ultra alias nundinasjam vobis concessas laúdalas et contirmatas per nos et predecessores nostros in civitate predicta Annis singulis in testo beati bar- tolomei cum decem diebus ex tune continue completis quas vobis ex certa sciencia contirmamus et eas suo robore perpetuo volumus permanere. Qu hiis tamen nundinis quas de presenti vcbis concedimus nec non eciam et in primis jus nostrum in omnibus et per omnia volumus esse salvum, hoc excepto quia de gracia speciali volumus et concedimus vobis et vestris suc¬ cessoribus nec non et omnibus illis qui ad dictas tiras seu nundinas beati martini venerint et vobis notario intrascripto nomine ipsorum legitime sti- pulanti quod non dent nec dare teneantur inperpetuum nobis nec castlanis balagarii nec aliquibus aliys personis cujuscumque sint condicionis vel sta¬ tus ecclesiastici vel mundani nec successoribus nostris nec eciam bajulis vel aliis otficialibusquibuscumque, nisi dimidiam solummodo partem leude que datur seu consueta est dari in civitate balagarii supradicta. Apstacione autem alterius dimtdie partis dicte leude omnes et singulas personas reli¬ giosas, ecclesiasticas et seculares judeos, sarracenos et alios quoscumque qui ad predictas terias seu nundinas dicti testi beati martini mensis novem¬ bris venerint presenti privilegio immunitatis perpetuo valituro liberos, quicios tacimus in perpetuum et immunes. Et addentes privilegio et gracie supradictis statuimus, mandamus firmiter et eciam ornidamus quod omnes persone cujuscumque condicionis aut status existant que ad predictas nun- 342 APPENDIX II dinas sive ferias primas vel secundas videlicet beati bartolomei et beati mar¬ tini venerint sint salve pariter et secure cum omnibus rebus et mercibus ad morcimoniis que et quas secum duxerint vel portaverint veniendo et atando ibi et eciam redeundo usque ad domos suas bona fide et sine malo ingenio atque fraude. Et quod veniant, stent ac reddeant sub nostra fide et castlano- rum civitatis predicte securoque ducatu ac giudatico speciali, volumus insu- per et concedimos ad eciam ordinamus quod illi qui ad dictas nundinas venerint non possint pretexto alicujus debiti vel obligacionis sive debitores fuerint principales vel eciam fidejussores aut pro se vel pro alio alicuo vel aliquibus quomodolibet fuerint obligati, durantibus ipsis feriis seu nun- dinis, in dicta civitate vel ejus terminis conveniri aliquatenus nec ipsi aut eorum res seu bona marquari, pignorari, emparari, perturbari quomodolibet vel distingí. Promitentes bona fide nostra stipulacione solempni et legitima accedente vobis universitati proborum hominum supradicte et vobis infras¬ cripto notario eorum nomine et successorum suorum omnium legitime stipulanti quod contra predictum privilegium et graciam a nobis dicte uni¬ versitati ex certa scientia factum, datum libere et concessioni numquam veniemus nec venire faciemus aliquem vel aliquos paciemur, consenciemus vel permitemus palam vel occulte de jure vel de facto in judicio vel extra quecumque modo, jure, racione vel causa nec eum infringemus vel revoca- bimus in totum vel in partem nec revocare ullo modo valeamus. Immo eum privilegium et graciam supradictam penitus observabimus, ratum et firmum et illibatum habbebimus in eternnm et faciemus perpetuo ab omni¬ bus universis et singulis personis firmiter et inviolabiliter observari. Man¬ dantes firmiter et expresse cum hoc publico instrumento quod in hoc casu vicem epistole volumus obtinere universis et singulis officialibns nostris presentibus et futuris, vicariis videlicet, bajulis et aliis quibuscumque quod banc presentem indulgenciam nostram et privilegium immunitatis servent firmiter in perpetuum et faciant ab ominibus inviolabiliter observari et a nullo infringí permitant si de nostri confident gracia vel amore. Ad cujus privilegií, indulti seu libertatis observancia relinquimus successores nos- tros perpetuo obligatos. Quicumque autem contra presens privilegium et graciam libertatis ausu temerario venire atemptaverint iram et indignacio- nem nostram se noverit incursurum Quod est Actuus tercio idus septem- bris Anno domini Millessimo Duocentessimo Nonagessimo Sexto. Signum nobilíssimi domini Ermengaudi, del gracia Comitis Urgelli predicti qui hoc firmamus et concedimos. Signum bernardi de fluviano. Signum Rai- mundi de guardia militum. Signum lupi de fontibusTestium. Ego Raymun- dus de medullo notarios públicos domini comitis supradicti qui supradic- tis interfui et scribi feci et de mandato ejus clausi et meum sigillum imposui. APPENDIX II 343 XXI (1308) Sobre la «Trinxaria de Balaguer» Instrumenta Varia (Caresmar) tom. XIV pàg. 102 i Arxiu de Casa la Ciutat perg. n. 19. Noverlnt univers!: Quod Vos Ermengaudus De! gratia Comes Urgell!, attendantes et recognoscentes periculosum esse anime nostre et damno- sum universitat! proborum hominum civitatis Balagarii ad ordinationem nostram esse ibidem Tritxeria. Igitur ad vitandum periculum nostrum predictum et damnum probonum hominum predictorum tritxeram quam in ipsa civitatate ordinavimus et statuimus et pro nobis esse mandavi- mus per nos, et omnes heredes nostros ac successores cum presenti publico instrumento sciantur et consulte libenti animo ex certa nostra scientia penitus revocamus, statuantes ac etiam ordinantes perpetuo du- raturum, quod numquam aliquis sit aussus in dicto officio Tritxeriae in civitate Balgarii vel ejus terminis pro nobis seu loco aut ratione nostri seu nostrorum heredum vel etiam successorum, immo sit licitum atque posse cuilibet habitatorum Balagarii presentium et futurorum ac etiam venien- tium ad dictam civitatem vel ibidem existentium ludendi ad quecumque ludum voluerit taxillorum videlicet et alium ludum generis cujuscumque nocte dieque quocumque tempore in hospiciis, in plateis et extra platea, in villa et extra villam, in locis omnibus quibusqumque, et tenendi preparandi accommodant! tanlellos ad ludendum etiam et taxillos, sine anni contradic- tu etimpeditione nostri et nostrorum et persone alterius cujuscumque prout fuit fieri consuetum in Civitate predicta temporibus retroactis prius- quam nos ibi titxeriam ordinaverimus supradictum, promitentes fide bona stipulatione legitime accidere omnibus hominibus Civitatis Balagarii, pre- sentibus et absentibus tanquam presentibus, stipulando nomine eorum no¬ tario infrascripto per nos et omnes nostros successores etiam et heredes, quod numquamin civitate predicta tritxariam habebimus, statuemus vel ordinabimus statu! vel ordinari faciemus, consantiemus, paciemur vel sus- tinebimus quod aliquis vel aliqui tritxeriam ibidem habeant velteneant loco nostri, seu pro nobis, imo a subjectione ipsius tritxeria omnes habitantes in predicta Civitate presentes et futuros in perpetuum qui nos liberos facimus penitus et immunes et pro major! hujus rei firmitate per nos instrumentum scribi fecimus per Pontium Arnaldi pub-not. nostrum ipsumque fecimus sigilli nostri munimine communiri. Quod est actum pridie kalendus Jullii anno domini 1308. Sigfnum Ermengaudi dei gratia Comitis supradicti qui hoc concedimus et firmamus. Sigfnum Nob Pontii de Ripelli etc. teste. 344 APPÈXDIX II XXII (1311) Privilegi de «Paers» a Balaguer [Arxiu municipal de Balaguer n. 7) Hoc est translatuus fiedeliter sumptum a quodam privilegio Egregii do¬ mini Comitis Ermengaudi Urgelli; Tenoris sequentis; In nomine sánete et individué trinitatis patris et filii et spiritus sancti. Amen. Sciant cuncti quod cum comitalis benevolentie sic sit comoditatibus subjectorum vires equans hiis que communi utilitati noniva esse videntur, ilia sola muniat et conser- vet que utilitatem respiciunt singulorum, hinc est quod nos Ermengaudus del gratia Comes Urgelli Attendentes affectionem et benevolentiam et ve- ram dilectionem quam habemus penes vos homines habitatores in civitate balagarii et actenus habuimus Attendentes etiam suplicationi nobis per vos factam ut declarationem sive sententiam latam per religiosos viros ffratrem bernardum pintor ordinis fratrum niinorum conscentus llerde et ffratrem Petrum Olibo Ordinis predicatorum conventus ejusdem loci et venerabiles magistrum Raymundum de vilalta urgellensem et ibidem canonicum et ber¬ nardum de ortoneda et berengarium solà, juris peritos, per nos cognitores sive Indices assignâtes ad dirimendas sive determinandas omnes petitiones contra nos oblatas super debitis et injuriïs nostris et predecessorum nostro- rum secundum deum et forum anime ut in civitate balagarii possent esse patiarii prout olim retroactis temporibus consuerunt, et possent ea facere que olim patiarii antiquitus fecerunt et facere consueverunt, et prout pa¬ tiarii antiqui usi fuerunt officio patiarie in eadem civitate quam eandem sen- temtiam sive declarationem deberemus executioni debite demandan, nos vero comes predictus volentes dictam sententiam sive declarationem exequi prout decet fecimus coram nostri presentiam evocan aliquos probos homi¬ nes ejusdem civitatis quos universitas ejusdem Civitatis ad hoc deputavit. Et quia nobis erat incertum et probabiliter dubitamus que et qualla debe- bamus eidem civitati habitantibus in eadem concederé super usu et exerci- tio et aliis juribus pertinentibus ad dictam patiariam, predicti probi homi¬ nes nobis porrexerunt et hostenderunt quasdam constitutiones sive quem- dam librum constitutionum in quo effectu cet prima fade apparebat, erant aliqua privilegia gracie, inmunitates concessa eidem civitati et habitantibus et habitaturis in eadem per nobilissimos viros dominos Ermengaudum, pontium, alvarum felicis recordationis Comités Urgelli et per alios prede¬ cessores etiam in eodem libro constitutionum quedam sta- nostros. Erant tuta sive constitutiones edite per probos homines ejusdem civitatis que quantum ad possessionem, potestatem patiarorum predictorum nec non AI'I>ÈM)I.\ 11 345 quantum ad usum officii ejusdem declarationum indigebant, videlicet que et quanta facere poterant patiarii per dictam civitaten electi et ejusdem po- testas ad quid se extendebat, et invenimus in eisdem constitutionibus que ad usum prefate patiarie, quod aliqua erant dubia, aliqua vero obscura sic- que correctione et declaratione indigebant. Et jussimus discretis Quillelmo camora judici nostro ordinario et bernado nicaylla jurisperito balaga- rii, ut predicta dubia et obscura corrigèrent et declararent et in me¬ lius emendarent ad utilitatem nostri et proborum hominum, habitantium et habitaturorum in dicta civitate; qui quiden Quillelmus camora et bernar- dus nicaylla, jussu nostro, dicta dubia declararunt et per declarationem per eos factam inferiusque insertam nobis extitit plena fides. Quarum constitu- tionum et declarationum tenor talis est; habita magna deliberatione cum universo populo civitatis balagarii ad hoc specialiter congrégalo in unum statuerunt patiarii et consiliarii communi assensu universitatis predicte quod in perpetuum annis singulis eligantur quatuor patiarii et viginti con- ciliarii qui digni et sutficientes existant ad regimen et gubernationem civi¬ tatis predicte salvo jure dominorum, et quod fiat ordinatio eorum et electio annuatim mutatis prioribus die beati bartholomei apostoli: jurabunt patia¬ rii et consiliarii antedicti servare predicta jura dominorum et dicte civi¬ tatis fideliter et integre conservare: forma autem juramenti quod prestabunt erit hec: Ego talis sacro santis evangeliis a me presentiam meam positis bona fide juro prospicere, custodire et fideliter gubernare ac deffendere se¬ cundum meam bonam conscientiam civitatem et populum balagarii et bona eorum intus et foris ad honorem et utilitatem nostre civitatis et totius po- puli salva fidelitate in omnibus dominorum. Sed consiliarii sic jurabunt: Ego talis tactis sacro santis evangeliis juro me daturum auxilium, consilium et favorem patiariis ordinariis et constitutis in gubernationibus, deffensio- nibus supradictis ad bonam fidem et bonum intellectum,prout superius est expressum. Placuit patiariis, consiliariis et aliis probis hominibus balagarii sic in perpetuum servari de cetero debere; quod si contigerit eos congre¬ gare seu facere comune propter sumptus quoscumque dicte civitatis vel alio quoquo modo quod omnes homines ejusdem civitatis et terminorum ejus¬ dem ponant et solvant sucundum quantitatem bonorum cujuscumque ad notitiam et cognitionem patiariorum et consiliariorum ejusdem civitatis, pa¬ tiarii et alii probi homines civitatis balagarii possint inducere rogando habi- tatores ejusdem civitatis et extráñeos ad pacem et compositionem inter eos ad invicem faciendam. Sic tamen quod per ipsam inductionem non videa- tur transhigentiis vel componendis invitos compellere ad querimoniam non exponendam, set prout probi homines tantummodo consueverunt de pace tractaré. Ítem si qüestió sit inter vicinos civitatis balagarii de cequiis et aqueductibus aut agrorum terminis aut de stillicidiis aut de aliis operibus 346 Al'l'íi.VDlX II victualibus tarn domorum quani agrorum et de viis seu corrariis tam infra civitatein quani extra civitatem in quibus omnibus et eorum similibus pos- suit patiarii testes et juramenta eorum recipere et ipsas qüestiones eorum bono arbitrio juxta probata et usum civitatis predicte sententialiter termina¬ re. Salvo in supradictis omnibus jure dominorum. Item patiarii cum con- siliariis possint per se ipsos consilium convocare et congregan facerc, to- tos bannos et constitutiones facere, imponere, mutare imminuereet aumen¬ tare et vedolarios seu vinyosols ant messeguers mittere et ordinare sicut eis videbitur, et quod hoc fiat annuatim in die dominica post ffestum beati Michaelis mensis septembris vel alio quolibet die vel in proxime, prout melius eis hoc videbitur expedire. Item quod patiarii electi recognoscant et inquirant sollicite et intenter illa omnia pro quibus cot seu banna fuerint constituía et illi vedolarii sive messeguers aut vinyosols jurent et jurare habeant presentibus bajulo domini Comitis, patiariis et consiliariis quod faciant fideliter et inquirant omnia ea que ad eorum officium pertinent. Item quod de bannis commissis que inde eveniant, patiarii dent etiam tertiam partem bajulo domini Comitis et illi seu illis qui denuntiaverint bannum aliam tertiam partem et alia penes se retineant in utilitatem Civitatis bala- garii convertendam. Ita tamen dividant prout in fanuis videbitur contineri. Item quod bajulus domini Comitis sicut eis denuntiatum fuerit facial per sayonem suum banna commissa pignorare et propter hoc est ut detur sibi p.irs Tertia constitutum. Item quod remissiones bannorum aut gratie fieri facial nequeaut per paliados absque volúntate et expreso assensu bajuli do- mini Comitis nec ipse bajulus ipsas remissiones aut gratias facere possit absque volúntate et expressu assensu patiariorum. Qua declaratione nobis facta per eosdem eandem nichilominus: hostenderunt et verbo ad verbum legerunt. Et quia nobis utile visum fuit predictas declarationes legitime fore facias et etiam equilate consonantes Ideoque nos Comes predictus ex certa scientia et consulte certi de facto et instructi de jure cum hoc presenti publico instrumento firmiter et imperpetuum valituro per nos et omnes heredes et successores nostros volumus et concedimos vobis omnibus et singulis probis hominibus habitantibus in civitate balagarii et de cetero ha- bitaturis quod vos possitis habere patiarios et eos eligere annuatim prout aliis retroactis temporibus habere consuevistis. Et quod idem patiarii utan- tur et officium patiarie exerceant juxta fonnam supradictorum et prout an- tiquius plene et libere exercere consueverunt. Et nichilominus dicta privi¬ legia, concessiones et immunitates, gratias constitutiones et declarationes in dicto libro contenta vobis ex certa scienüa nuch et in perpetuum confirma- mus, aprobamos et laudamos et nichilominus de novo concedimos. Man¬ dantes cum hoc presenti publico instrumento quod in hoc casu vicem vo¬ lumus epistole obtinere omnibus et singulis vicariis, procuratoribus, Al'PÈMJIX II 347 bajulis, et alüs officialibus et subditis terre et jurisdictionis nostre sub pena quingentorum morabatinorum, quam eos et unumquemque eorum incu- rrere volumus eo ipso, si contra predicta vel aliquid predictorum in aliquo contravenerint, quam predictam gratiam, concessionem et confirmationem observent et in aliquo non perturbent vel impediant si de nostri confidunt gratia vel amore. Et ut predicta majori fulgeant firmitate presens publicum instrumentum nostri jussimus sigilli pendentis munimine roborari. Quod est actum octavo kalendas Augusti Anno dominini Millessimo Trecentes- simo undécimo. Sig t num Ermengaudi del gratia Comitis Urgellensis predicti qui hoc laudamus, concedimus et firmamus—Sig -j- num Magistri Raymundi de Vilalta, ilerdensis et urgellensis canonici ac Rectoris Ecclesie balagarii — Sigf num bernardi de guardia militis — sig f num patri eromei habitatoris Ageris—sig f num Arnaldi de murello, civis. balagarii Testium. berengarius pellepam notarius publicus domini Comitis predicti qui hec scribi feci auctoritate dicti domini Comitis a memoria recepta per pontium Arnaldi notariun quondam domini Comitis predicti qui morte preventus ipsum claudere non valuit, et meum sig f num apposui. Sig 7 num Antho- nii de Casadevall Regia auctoritate notarii publici, testis — Sig f num meu Armenterii, pilosii publici Regia auctoritate notarius, testis — Sig f num Guillelmi maçonet auctoritate Regia notarii publici per totam terran et do- minationen lllustrissimi domini Regis Aragonum, qui hoc traustatum a suo originali fideliter sumptum et cum eodem de verbo ad verbum legittime comprobatum scripsit et clausit. XXIII (1314) Fundació del convent de Sant Domingo Reg. 2393 fol. 1037-1047. (Arxiu Cor. Aragó) (En Ferràn l'intercala en son edicte de confirmació -LleydalS, Dec. 1413) «Quoniam omnia que in hoc mundo possidentur transitoria sunt et la- biliaea vero que in celesti gloria a cunctis xristi fidelibus haberi sperantur eterna erunt semperque et curabilia sine fine. Et sid quilibet ipsam peremp- nem gloriam possidere perobtans ad id debet precipue intendere per quod misericordia ejus animam ipsam eternam paradisi gloriam consequatur. Ide- irco nos Ermengaudus dei gratia Comes urgelli quadam detentus infirmitate volentes et intendentes mortis eventus disposicione testamentaria prevenire nostrum scribi facimus testamentum et ordinatione omnium bonorum nos- trorum mobilium et immobilium. In quo quidem testamento eligimus nos- tros manumissores et executores hujus nostre ultime voluntatis videlicet 348 Al'l'ÈXDIX 11 Reverendum patrem in xristo ac dominum Episcopum Urgellensem, no- bilem Quillelmum de montecatheni carissimum amicum ac consanguineuin nostrum, bernardum de peramola, dominum de peramola, bernardum de guardia milites, et Arnaldum de Murello habitatorem balagarii' qui de vo¬ lúntate, consilio et assensu venerabilis fratrisbenardi pictoris ordinis Mino- rum cofessoris nostri et in ejus deffectu scilicet per mortem ejus de consi¬ lio Guardiani fratrum minorum etexequantur domusCivitatisIlerde faciant banc nostram ultimam voluntatem necnon omnia dividant et distribuant bona nostra prout in hoc presenti testamento et ordinatione seu ultima vo¬ lúntate nostra scriptum invenerint seu etiam ordinatum etc. Sed hoc quia credimus Dominum nostrum Jhesum xristum et beatissimam ac gloriosissi- mam virginen matrem ejus multipliciter offendisse Ideo ad honorem Indi¬ vidué trinitatis patris et filii et spiritus sancti et beate Marie virginis ante- dicte Mandamus et volumus construi et edifican de bonis nostris per manumissores nostros de consilio consiliarii supradicti Termino balagarii in orta plana villanove circa capud pontis unum Monasterium fratrum seu predicatorum et emi libros, calices argenti, cruces, pannos et ornamenta quelibet. Et omnia alia apparamenta et jocalia que necessària fuerint Mo¬ nasterio antedicto In quo quidem Monasterio sint prior etduodecim fratres Ad quod quidem Monasterium possint mittere ducere et habere aquam de cequia qua irrigatur orta predicta quantum eis et ipsi Monasterio fuerit ne- cessarium inperpetuum sine prohibitione et persone cujuslibet contradicto Qui quidem fratres jugiter et inperpetuum serviant deo et divina ibidem ce- lebrentofficia, missas videlicet et omnia divina officia diuturna pariter et nocturna assidue et continue oraciones effun- in Monasterio supradicto et dant domino virgini matri ejus et orem domi¬ Jhesu xristo et beate Marie num deum pro anima nostra et parentum nostrorum et omnium fidelium deffunctorum et mandamus assignari et emi priori et fratribus supradictis et eidem semper monasterio per manumissores nostros usque ad quantita- tem mille et quingentorum solidorum acrimon. censualium imperpetuum qui quidem mille et quingenti solidi acrimon, ceumales colligantur et den- tur priori et conventui supradicto per maiorales confratrie beate marie de Almatano de balagario et ipsos maiorales patronos et procuratores consti- tuimus ponimus et ordinamus ad colligendum dictum censúale et traden- dum semper annuatim priori et conventui supradictis Et volumus et man¬ damus quod ipsum censúale et redditus omnes et edificia omnia ipsius monasterii necnon ortos et possessiones quas largitione seu oblatione fide¬ lium aut aliquo alio quocumque titulo prior et fratres potuerint adepisci trancha libera et inmumia habeant teneant et possideant ab omni questia ta- llia et collecta et alla exactione quacumque Et constructo seu edifficato mo¬ nasterio supradicto volumus et ordinamus quod manumissores nostri pre- A1>I>È\I)1X II 349 dicti dent et solvant priori et conventui dicti Monasterii vel loco eorum majoralibus supradictis mille quingentos solidos acrimon. Anno quolibet quamdiu quosque ipsi censúale emerint supradictum ad opus monasterii predicti etc volumus valere jure tamquam nostrum ultimum testamen- tum quod si casu aliquo forsan inveniretur non valere jure testamenti volu¬ mus saltem quod valeat jure codicillorum nostrorum vel alterius cujuslibet nostre ultime voluntatis etc In villa de Camporrellibus de Rippacurcia sexto idus julii anno domini niillessimo CCCXllll. XXIV (1334) Solemne declaració sobre 'Is privilegis de Balaguer Arxiu de la Corona Aragó. Reg. grat. Alfons. 1334 fol. 25 i Arxiu municipal de Balaguer n. 22 Nos Infans Jacobus lllustrissimi domini Regis Aragonum filius dei gra¬ tia Comes Urgelli et vicecomes Ageremis. Visa quadam clausula ultimi tes¬ tamenti nobilis Ermengaudi quondam Comitis Urgelli per vos probos homines civitatis balagarii nobis exhibita et ostensa tenor cujus sequitur in hunc modum. «Ítem volumus, statuimus et ordinamus quod heres vel siquis fuerit quicumque, priusquam recipiat homagium et juramentum successor ab hominibus terre nostre, ut ei adtendant in aliquo tanquam domino, lau- det aprobet ex certa sciencia, et confirmet et juret cum publico Instrumento seu Instrumentis, omnes libertates seu immunitates et privilegia omnibus hominibus terre nostre generaliter et specialiter concessa, prout eis a nos- tris predecessoribus et a nobis plenius et melius sunt indulta et omnia etiam Instrumenta absolutionum et deffinitionum et indulgentiarum et alia quecumque. Ideo Nos qui tam ex testamento nobilis Ermengaudi quondam Comitis predicti quam ex donalione nobis facta per dictum dominum geni- torem nostrum de comitatu et vicecomitatu predictis succedimus in eisdem, volentes ordinationem dicti Comitis conservare juxta sui continentiam et tenorem cum hocpresenti publico instrumento perpetuo valituro et dura- turo per nos et nostrosex certa scientia laudamus, aprobamos etiam et con- firmamus vobis omnibus probis hominibus dicte civitatis omnes immuni¬ tates, libertates et privilegia vobis generaliter et specialiter concessa prout vobis a dicto nobili Comité et predecessoribus melius et plenius sunt indul¬ ta, et omnia etiam instrumenta absolutionum et definitionum et indulgen¬ tiarum et alia quecumque. Et ad majorem hujus rei firmitatem juramus ad sancta dei quatuor evangelia manibus nostris corporaliter tacta, predictas 350 AI'1'È.M)IX II immunitates, libertates et privilegia et etiam omnia instrumenta absolutio mun et difinitionum et indulgentiarum et alia quecumque inviolabiliter ob¬ servare et facere observari et nihilominus presens instrumentum nostro sigillo appenditio fecimus sigiilari in testimonium premissorum. Quod est actum in civitate balagarii et in ecclesia beate marie de Almata quarto nonas julii anno domini millessimo trecentessimo trigessimo quarto Sigfnum In- fantis Jacobi Illustrissimi domini Regis Aragonum filii dei gratia Comitis Urgelli et vicecomitis Ageremis qui predicta laudamus et firmamus etiam et juramus. Testes hujus rei sunt Inclitus D. Infans Petrus domini Regis Aragonum Primogenitus et ejus generalis procurato dicti domini Infantis frater. Nobilis Othonus de Moncate et Raymundus de Boill conciliarius dicti domini Infantis Petri-Sig f num bernardi de corrom scriptor dicti domini comitis et Not. pub. per totam terram etdominationem Illustrissimi domini Regis Aragonis auctoritate ejusdem qui de mandato ipsius domini Comitis predicti interfui, scribi feci et clausi. XXV (1387) Privilegi del mercat del dimecres (Arxiu municipal de Balaguer n. 31) Noverint universi quod Nos Petrus Incliti domini Infantis Jacobi, bone memorie, filius, dei gratia Comes Urgelli et Vicecomes Ageris, ob favorem vestri aljame Judeorum Ci>íitatis Balaguerii Tenore presentis carte nostre perpetuis temporibus durature concedimus vobis quod in civitate Belagerii sit et celebretur forum sive mercatum perpetuo in die mercurii cujuslibet septimane, ultra illud mercatum quod jam celebratur in dicta Civitate in die sabbati. Ita quod de cetero celebretur in dicta Civitate in dictis duobus diebus cujuslibet septimane mercatum etc.—(Les condicions, guiatge y con¬ clusió com en lo document n.° X, pág. 335 d' aquest Appendix).— Datum Barchinone decima nona martii anno a Nativitate domini millessimo, tre¬ centessimo, octogessimo séptimo.—Locomte Durgell.—Hi ha un segell. AI'l'ÈNDIX II 351 DOCUMENTS sobre la guerra entre Jaume el Desditxat i Ferran d' Antequera (1413) XXVI. — Cartes de l'Infanta Elisabet Arxiu Corona Aragó. Procés contra en Jaume d' Urgell Al amat sender de casa nostra Johan de Pinell, la Infanta Isabel Da- en rago. — En Johan: per tant com segons exhigencia del temps nos havem a servir de tots los quins son affectats vos pregam molt affectuosament que vista la present ab aquella mes gent que porets a cavall et de peu et ben armats vengat a la nostra vila de Lineóla, e après siats alli scrivetsne a nos et darem manera que entrets en Balaguer e sabrets que haurets a fer. E no duptets vostre bandejament ne dalcuns que sien ab vos; car per per la present manam axi al veguer Durgell et sotsveguer de la dita vila et al¬ tres qualsevol officials et subdits nostres et dels dits officials, lochtinents que copient et stantvos en la dita vila ne en altra manera destorb, preso o greuge algun a vos ne companya vostra en persones o bens no facen ne permeten esser fets en alguna manera. Dada en Balaguer sots nostre segell secret a XXVII dies de juny lany mil CCCCXIIL—La Infanta. — (Col. doc. in. 111, p. 122-123). XXVI (bis) Al noble e amat nostre en Johan Berenguer de Josa la Infanta Darago. En Johan Berenguer: be crehem sabets com lo senyor don Jayme car marit nostre et senyor es partit de Balaguer e te la via de Aragó: e per tant com vos entrels altres estariets be en lur servey al qual lo dit senyor vos habia demanat, e no sots vengut de quens maravellam molt; per ço molt affectuosament vos pregam e requerim et manam que encontinent ab aque¬ lla mes gent de cavall e de peu seguiscats lo dit senyor, tota triga cessant car no es hora de tornar atras. Dada en Balaguer sots nostre segell secret a XII dies de juliol de lany MCCCCXllI.— La Infanta.— (Doc. ined. pàgs. 125-126). 352 Al'l'ÈNDIX 11 XXVII. — Carta de la comtesa Marguerida Arxiu Corona Aragó. Procés contra en Jaume d'Urgell. Dia 5 Al amat scuder de casa nostra en Johan de Pinell.— En Johan; pregam- vos molt affectuosament si jamay nos entenets a complaure ni a servir que vos aquella mes gent darmes decontinent, vista la present, vingats a nos ab que porets be armats et a cavall, dimars per lo gran mati: e dreçats a la nostra casa car certificanvos que no tinguera dues hores que vos serets ab nos dins nostra cambra. E de les dites coses no haje falla cor gran plaer nos en farets. Dada en Balaguer sots nostre segell secret a X dies del mes de juliol.—La comtessa Durgell.—(Doc. in. 1. c.) XXVIII. — Carta d' Elionor d' Aragó Arxiu Corona Aragó. Procés contra en Jaume d' Urgell. Dia 5 Al amat scuder nostre en Johan de Pinell. — En Johan: pregamvos molt tant com mils podem axi com aquell de qui nos fem singular compte, que en les coses que nostre honor fassen nos fallirets que, vista la present, siats ad ab nos ab tota aquella mes gent darmes que porets bens armats et a ca¬ vall, e aço per res no haje falla, car sera cosa quens en farets molt singular et assenyalat plaher. Dada en Balaguer sots nostre segell secret a X dies de juliol.—Elionor Darago.—(Doc. ined. p. 125). XXIX. — Ordre per a perseguir an en Jaume comte d'Urgeii Arxiu Corona Aragó. Reg. 2383, fol. 88 Lo rey: Gobernador: Com nos siam certificats que les gents darmes nostres, qui son en arago, son ja partides per anar lla on es Anthon de luna e acer- quar o assetjarlo en alcun loch, vos dehim eus manam, excitam vostra aprobada diligencia a cautela que en cas quen Jayme Durgell ab ses gents o les sues gents menys dells anas per ajudar o socorrer al dit Anthon vos ab totes le gents darmes que ab vos son e seran, anets darrera lo dit Jayme o gents darmes sues mesclants vos ab los aragonesos per encloure e pen¬ dre los dits Jayme e Anthon. E no res menys provehiscats per avisament vostre e deis lochs on passarets de alimares de nits e fumades de dia e spies per les quals sapiats noves dells. E aximatex de continent ab vostres letres scrivats e manets ais officials, pahers e regidors de nostres viles Reyals que en fer les dites alimares, fumades e en trametre spies sobre ço sien avisats AI'PKNUIX M 353 c per lurs correus avisen e certifiquen vos de tot ço que sabran c sentirant, excitan los que entenen en la custodia de lurs universitats, lochs e castells c en dampnificar los ditsjaynie c Anthon. E com ara en la hora del mana¬ ment daquesta letra haiam sabut que mossèn Gilabert de canet a apresonat mossèn Bernat dolms passant per lo castell de Montesquiu e anant per nos¬ tre manament a Puigcerdà ab VIU de sa companhia vos dehim e us manant que ab spies aquelles altres maneres que porets vos e en certifiquéis si companyes o gents darmes de Jayme Durgell partirien de balaguer o del Comdat per anar al dit Castell de Montesquiu per socorrer e ajudar al dit mossèn Gilabert, lo qual te aserquat lo vaguer de vich ab moltes si sabrets quel dit gents. E Jayme Durgell hi trámeles de ses gents, vos hi trametats algunes gents darmes quils isquen al cami per obviar a lur mal e dampnat proposit. Dada en Barchinona sots nostre segell secret a VII dies de del any juliol MCCCCXIII Rex Ferdinandus. Dirigitur Guhernatori Catalonie. XXX. Preparatius per a la guerra contra el Comte — Arxiu Corona Aragó. Reg. 2383, fol. Q1 v. Lo Rey. Gobernador: Manam vos que, vista la present vos certifiquéis ia en aquexa Ciutat si ha ginys, pavesos de barreres, bombardes que tiren de Illl quintars cnsus daquesta terra ni madera o fusta pera matelkts, barreres e altres artilleries. E daço largamcnt nos certificats cncontinent. Dada en barchinona sots nostre segell secret a Villi dies de juliol del any MCCCC XIII. E no res menys nos scrivits trametent los ginys que trobarets quants quintas poden tirar ne si han mester raparacio e quinya. Dada aci com desús. Al noble c amat Conseller nostre mosen Guerao alamany de Cerve¬ lló, Gobernador de cathalunya. — Similis mutatis mutandis fuit directa va- cario cervarie. — Item alia vicario de Muntblanch. XXXI. — Sentencia den Ferran manant que fossen preses les possessions del Comte Arxiu Corona Aragó. Reg. 2422, fol. 1 v.-2 n. Procés contra en Jaume. Dia 11 juliol. Ferdinandus Dei Gratia Rex Aragonum, Sicilie, Valentie, Majoricarum, Sardinie et Corsices Comes Barchinone, dux Athenarum et Neopatrie (ad 311 354 AI'1>È.M)I\ il etiam) comes Rossilionis et Ceritanie (nobilibus dilectis atque fidelibus universis et singulis baronibus, militibus, liominibus de paratico et aiiis generosis etc.) salutem et gratiam. Clamor multorum et fama publica ma- nifestarunt quod Egregius Jacobus de Urgello filius egregii Petri quan- dam Comitis Urgelli sue fidelitatis et naturalibus pudore quo cuncti Ara- gonis Regie domus subditi per universum orbem radiant insigniti impu- denter quod referimus displicenter, abjecto et sue originis magnanimitate immaculate oblitus nou formidans sui nomen indelebili macula deturpare, adversus nos suum dominum et principem naturalem rebellionis cornua erigere, armorum gentes exteras glomerare pro damnificando Regna et terras nostras proterva audacia non veretur prout jam in parte grandi in¬ sania ductus invadere attemptavit. Unde nolentes tam gravia nostra auditui reserata incognita pretermittere veritatem mandavimus perscrutari et dili- genter inquiri ut si rei poponerit qualitas Regia nostra districtio culpam ferias delinquentis. Cumque postquam inceptum extitit inquiri, quia per contenta in processu inquisitionis detegitur manifeste vehemens suspicio contra dictum Egregium Jacobum et alios eidem consilium, auxilium favo- rem aut opem dantes quod de Castro et Civitate balagarii et de aliis Cas- tris, villis et locis, que fuerunt dicti patris, sui se preparavit et preparat cum gentibus armorum extranee nationis et aliis ad guerrificandum Civi- tates, villas, et Castra nostre ditionis easque et ea occupandum et ad of- fend( ndum tam nos quam nostros officiates et subditos et ad damna alia multipliciter rei publice inferendum et ad rebellandum nobis nostroque imperio et potestati, et fuerit nobis pro parte fisci nostri humiliter suppli- catum quod contra ipsum et ei adhérentes ac consilium, auxilium et favo- rem aut opem dantes, et bona ipsorum et cujuslibet eorum debite pro- cederemus et quod interius dicta Civitas Castra et loca que quondam fuerun predicti Egregii Petri Comitis, patris ejusdem Jacobi, per viam tuitionis remediique et securatatis totius rei publice nostri Regni cujus ca¬ put sumus et alias prout in talibus et similibus per justitiam fieri debet ac est etiam assuetum, ad manus et posse nostri apprehenderemus, seu apprehendi faceremus, nosque habito super hiis maturo ac digesto consi- lio tam prelatorum quam baromum, nobilium, militum acsindicorum Ci- vitatum, villarum et locorum principatus Cathalonie et quampluri suorum doctorum in utropue jure peritorum, justitia exhigente plenius provideri- mus dictam Civitatem, castra villas et loca jamdicta fuisse ac fore et esse rationibus predictis, apprebendenda ad manus et posse nostri. Igitur nobis et unicuique vestrum dicimus et districte mandamus sub fidei et naturalita- tis vinculo quibus nobis vestro regi et domino estis astricti, ac nostre in- dignationis et ire incursu, quatenus a comitiva et servitio dicti comitis ejus- que consilio et favore, visis presentibus, desistatis apprehensionemque Al>l>li.M)IX II 355 dictorum civitatis, villarum, castrorum et locorum ipsorum per nostrum gubernatorem prindpatus jamdicti seu per alies officiates nostres ad liec specialiter destinâtes seu destinandos fieri et exequi libere permittatis in predictis nullum impedimentum seu contradictionem inferatis seu etiam appenatis, quod si contrarium egeretis, quod nallatenus oppinamur, pro- cederetur contra vos et bona vestra, justitia mediante. Data Barcliinone sub nostre sigillé communi undécima die julii a nativitate Domini M°CCCC°- XIIl".—Rex Ferdinandus. XXXIl. — Carta de Cervellós al Rei sobre la guerra Arxiu Corona Aragó. Cartes Reials Molt alt e molt excellent e reduptable senyor: príncep A vostra magestat es ja manifest per letra del Gobernador ço que per vostra ordenació e servey fonch fet digmenge prop passat devant Balaguer. E per ço com nosaltres crehem fer vostre servey e a vostra excellencia esser propi haver pler que los vassalls de aquella qui han errat tornen a vera hobediencia e conaxensa de veritat, notificam en aquella dues coses: la pri¬ mera que nosaltres havem apuntat que dins breus dies L de cavall de la millor gent que lo comte ha en sa companyia veuran a vostra merce; la se¬ gona que lo dit digmenge fou gordegada per nosaltres abdosos una torra qui es en certa part del mur de la vila de Balaguer, la qual es disposta de esser derrocada dins X o XII trets de una bombarda que tira dos quintáis e daqui ensus. E aquella cayguda planament e sens tot afany Balaguer nos pot tenir la quinta part de un jorn, ans sera en vostra merce sil vobrets barragar o haver pietat. E per ço, senyor, com de tals coses negu nos deu fiar en son propi avisament nosaltres ho havem fet veure après queu ha¬ vem gordagat al governador, a mosen Ramon de Bages, a mosen Luys de de Pontós. E tots opinió que havent la dita bombarda e anant po¬ son de derosament sobre Balaguer lo loch sera tost a vostra ma. Perque senyor molt excellent proveesque vostra senyoria segons sa merce sera. E en lan- damig nosaltres treballarem sens cansar en lo servey de vostra excellencia en gracia e merce de la qual humilment nos recomanam. Scrita en Leyda a XVlll de juliol.—Senyor: Vostres humils vassalls quis comanam en gra¬ da e merce de vostra senyoria. — Berenguer Arnau e Pere de Cervelló. * XXXIII. — Temor d' evasió den Jaume d' Urgell Arxiu Corona Aragó. Reg. 2403, fol. 33 r. Lo rey. Comte: Segons havem entes don Jayme durgell cuten- partir o es partit de Balaguer fahent lo cami dager e per molts,se presumeix ques enten exir 356 APPENDIX II fora del Regne; per que vos pregam e nianani si james havets a fer per nos que ara façats tenir bones guardes per tota vostra c aquexa terra a fi, si possible es, queus vingué entre mans. Car nos entenem partir sens altra dilació daci lo dimecres primer vinent. E crehem quel sabent nostra presta partida sen ira ara si anar sen deu. E en aço se de la diligencia e recapte que de vos confiam. E axi matex façats entendre en la guarda daquexa terra que algunes gents de les parts deçà no puguessen entrar sense que no reporteu lo castich que mereixen Dada en barchinona sots nostre segell secret a XXlllI dies de juliol del any MCCCCXIII. Rex Ferdinandus. Similis littera finit expedita directa Rogerio Bernardi de Pallars. XXXIV. — Confiscació dels bens de la familia del Comte Arxiu Corona Aragó. Reg. 2403, fol. 45 Lo Rey. Molt car primogènit. Segons havem entes aqui en barchinona son eii penyora moltes joyes de Jacme durgell e de la Infante, sa muller, e de sa mare. Per queus pregam e manam que secretament façats vostra (manca alguna paraula en el text) puyam saber en poder de quals persones son les dites penyores e manats aquelles empararen manera que no las liureii. E en aço prestats e fets prestar aquella diligencia ques pertany. Dada en Tarraga sots nostre segell secret a II dies dagost del any MCCCCXIII. — Rex Ferdinandus. XXXV. -Anada del Rei a Balaguer Arxiu Corona Aragó. Reg. 2402. fol. II Lo Rey. Molt molt amat primogènit: hir que car e era dijous partim de Tarraga ab tota nostra gent e ab les hosts de Muntblanch, vilafrancha e larboz, fa- hent la via de balaguer e per la lerguesa del cami e per comportar la gent de peu no poguem plegar sino fins aci vora lo riu devant Menàrguens e a poch de mige legua de Balaguer. E aqui havem alogat a nit passada mes ab intenció de partir e posar lo sege vuy per lo mati, per tal que lo riu es crescut no som pnguts passar e som aturats aci, pero de continent sta ves¬ prada passarem sols pera aloiar delia lo riu e dema per lo mati ab laiuda de deu posarem lo siti e daqui provehirem tantost que un loch que ha nom lineóla se hala, lo qual havem guardeiat com veniam e crehem que saura APPENDIX II 357 al primer assalt, aquell haut de i,-a segra noy haura res quis tingua per dun Jayma durgell. E no resmenys ab nos tractan certes persones qui son ab lo dit don Jacme, los quals crehem lexaran sa sequela e seran en nom¬ bre prop de cent rocins. Com fem aço devant menarguens trobam le de- lentado don Johan de luna, don Johan dixar e tots aquells nobles e cava¬ llers ab molta bella gent e la gent de leyda que son bona gent e ben presta e voluntaria en aquest negocis; de agramunt havem noves ques deven retre vuy per tot lo jorn de ço que après se subseguirá continuament vos certifi¬ carem. E tingaus molt car e molt amat primogènit en se continua protecció e guarda lo sant sperit. Dada en lo Reyal prop de balaguer a 1111 dies de agost del any MCCCCXIll.—Rex Ferdinandus. Al Inclit e magnifich Infant Nalfonso nostre molt car e molt amat pri¬ mogènit. XXXVl. — Ordre de vigilar la frontera Arxiu Corona Aragó. Reg. 2402, fol. 12 Lo Rey. — Comte — vostra letra havem rebuda. E responent vos grahim la bona diligencia que donats en ço que toca nostre servey e ben avenir daquexa terra. E aximatex les noves quens fets saber pregant vos que axi a la entra¬ da de gent stranya com a la exida de don Jayme se tinga sment axi com se pertany fahent aquelles provisions que sien necessaries e loablement havets acostumat. Dada en lo sege de balaguer sots nostre segell menor a VI dies dagost del any MCCCCXIll. — Rex Ferdinandus. XXXVII — Petició de carros pera 'I siti de Balaguer Arxiu Corona Aragó. Reg. 2381, fol. 20; i 2402, fol. 21 El Rey: hombres buenos. Como por razón del sitio que havemos pasado en la ciudat de balaguer según que ya vos havemos scrito hayamos menester algu¬ na quantidat de carros por aduzir artillerías, vituállese otras cosas necesarias al dito sitio, mandamos vos que, vistas las presentes, nos fagades venir al¬ guna partida de los carros que en aquexa villa se trobaran, al menos unos diez; car en continent que sean aquí nos les faremos pagar del día que partiran su sueldo por manera que razonablemente sen deuran tener por contentos. E en aquesto no posedes sensación o dilación alguna sinos de- 358 AI'I'È.M)IX II seacles servir complacer. Dada en el sitio de balaguer dius nuestro siello c menora XXdias dagosto del anyoMCCCCXlll. Rex Ferdinandus. Dirigitur juratis et probis hominibiis ville de Lezera. Similes IIII littere fuerunt expe¬ dite que dirigebautLir; una juratis et probis hominibus loci de Scatrón, alia juratis et probis iiomiuibus loci de la gata et alia juratis et probis homini¬ bus ville Tamariti de litteria, el reliqua juratis et probis hominibus ville de Mequiueutia. XXXVIII. — Canvi de situació del campament reial Arxiu Corona Aragó. Reg. 2402 fol. 13 Lo Rey; Reyna, molt cara e molt amada muller: nos havem acordat de passar lo setge de la part delia de balaguer, lo quai teuiam a part deçà, e aço perque es pus dispost a estrcuyer e combatre los pus fortmeut e segura. Fer que de continent manats fer crida per tota la Ciutat que tots aquells qui hauran a venir per portar viures e en altre manera a nostre statge, passen lo pont e vingueu de la part delia tal que vingueu pus segurs. Car nos farem per star continuament gent darmes a vilanova qui es una legua luny de bala¬ guer quils conduirán segurament. E hajaus molt cara e molt amada muller lo ssant sperit en la sua protecció e guarda. Dada en lo siti de la Ciutat de balaguer a VIII dies dagost del any mil CCCCXIII. Rex Ferdinandus. Simi¬ lis fuit expedita paciariis Civitatis Ilerde. XXXIX. —Carta del Rei al comte en Jaume Arxiu Corona Aragó. Procés contra en Jaume d' Urgell Ferdinandus etc" Egregio Jacobo filio egregii Petri quondam Comitis de Urgello. salutem et dilectionem. I^ridem vobis scriprisse recolimus per hec verba; Ferdinandus etc" (cf doc. XXX) Et licet littera preinserta vobis exti- terit prcsentata fueritque per nostrum gubernatorem jam dictum cum de¬ bita instantia requisitum ut contenta in eadem adimpleretis opens per efec- tum, vos tamen id facere recussastis immo aliqua alia gravia comrnissistis. Ideo quamquam alias mediante justitia possemus procedere contra vos ta¬ men ex sola benignitate et gratia vos requirimus et monemus vobisque di- cimus et mandamus de certa scientia et expresso sub debito naturalitatis et fidelitatis quibus estis vestro domino obligatus quatenus, omni mora se- posita, predictam civitatem, villas, castra, loca et fortalicia nobis hic perso- AIM'Jî.NDIX II 359 naliter existentibiis tradatis et per nos apprehend! libere permittatis; alias certo certius habeatis quod si predictorum vos senserimus reflectorem, quod regalis oppinio nostra non capit, procederemus contra vos et bona vertra, jiistitia mediante. Data in obsidione civitatis Balagarii sub nostro sigillo majori X angnsti anno a nativitate domini MCCCCXlll. Rex Ferdi- nandus. XL. —Noticies sobre la guerra i temors d'evasió den Jaume Arxiu Corona Aragó. Reg. 2402 fol. 18-19 Lo Rey. Comte: Certificam vos que susara Alcoleia, havem haudes noves com Oso, Albalateio, Castellfollat e Albalat se son retuts, los quals se tenían per lo comte durgell e ia ques era retut Ivarç e Oerp e vuy ques deu donar agramunt, car ir foren denant nos dos homens missatgers per part lur de- manant certes coses. K ja que sta en tracte Muntmagastre de donar se axi que seus falla alcuna aquesta Ciutat, nos pot tenir en especial que aquesta semana seran aci lo duch de gandía e don pèro mata ab CCCCL rocins e lo governador de Cathalunya ab totes les gents qui staven al siti dagramunt que son en nombre de DC rocins e 11 mil homens a peu, los quals venguts los farem posar lo siti a tres parts per forma que persona alcuna no puxa entrar ne exir. Item vos notificam com per persona digna de fe som avisats que don Jayme durgell sendeu anar prestament ad deu rocins, lo qual deu fer la via del vescomtat de Castelló o de Ager o delgrado per exir fora del Regne; perqueus pregam e encarregam axi stretament com podem que si ja mes nos entehets fer plaher façats tenir bones e fiables spies per forma que si per aqueixes partides axia lo haiats a vostres mans. Certificant vos quens farets molt grant e assenyalat plaher e servir, lo qual no passara sens ampla remuneració e gracia, dada en lo setje de balaguer sots nostre segell menor a XI dies de agost del any MCCCCXlll. Rex Ferdinandus. XLl. — Petició d'indulgència per ais que morissen en lo siti Arxiu Corona Aragó. Reg. 2402 fol. 19. Beatissime Pater.—Novit S V. nos de presenti executionem justitie quo- rumdam nobis rebellium prosequi ad afluentia nostrorum fidelium in¬ que surgit prout eos incidat ipso rum naturalitatis zelus et fidelitas antiiata, sed ut beneficiorum donis celestibus ad id ferventius animentur et in occasione justi propositi jactnra corporis seu detrimentumsi qiiis accidat anime salnti 360 APPÈ.NÜIX II pariat incrementa S. predicte filiali recomendatione premissa Inimilius quo possimus supplicamus pro spéciale muñere deposcentes quatenus quos in prosecutione jam dictorum ab hac luce migraré contingat corde contritis etore confesis suorum peccaminum misericorditer, indulgerc, hoc nempe, pater sanctissime, in donum vobis reputabimus singulare. Almam personam filiusvirginis vestram conservare digneter ecclesie suc sánete féliciter et longevum—Datum in obsidione Balagarii sub nostro sigillo minori Xll die augusti anno a uativitate Domini MCCCCXlll. Rex Ferdinandus. VLll. Artillería en el setge de Balagiier — Arxin Corona Aragó. Reg. 2383 fol. 122 Lo Rey. Molt car primogènit. Be sabets com vos havem scrit quens trametessets XXX molers o pedrers e axi inatex LXXX quintars de coure e XL de quintara pólvora e certes altres coses contengudes en un memorial signat de ma de mossèn diago Ferrandex secretari nostre e tro aci non havem res vist ne reebut, de que som maravellats sabents quens segueix gran dan en la tar¬ dança. Perqueus pregam que de continent entenats en trametrens los dits niolers o pedrers e lo dit coure o polvora e totes les altres coses en lo dit memorial contengudes e manats los que caminen dia e nit perque presta- ment sien aci. Car nos manarem pagar als dits molers lur sou degut e acos¬ tumat entegrament del dia que partiran tro aci sien e après tant com staran. E en aço molt car primogènit dats aquella bona cura ques pertany com tota cuyta sie triga. E tengeus en la sua guarda lesperit sant. Dada en lo siti de¬ vant baiagiier sots nostre segell secret a 11 dies de setembre del any MCCCCXlll. Rex Ferdinandus. Sub simili forma mutatis mutandis fuit — scriptum Archiepiscopo Terracove et Episcopo legionensi hoc addito; Axi mateix vos pregam quens trametats de continent X ancores de naus o de galeres. E no res menys CC taules de pi que sien seques de grossaria de un dit e dos les mes longues e leugeres ques puxen aqui atrobar. E tot aço haiam com pus prestament porets. Dada axi com dessus. Rex Ferdinandus. Sub simili forma excepta additione predicta fuit scriptum Johanniferdinan- di de heredia camerlengo et berengario de ulmis majordomo. XLIII. — Pregó del 5 de septembre, als de Balaguer Arxiu Corona Aragó. Procés contra en Jaume. Dia 5 Ara hajats queus fa saber lo molt victoriós senyor lo senyor rey que com ell hagués feta remissió general a tots los residents en la ciutat de Balaguer de tots et qualsevol crims per ells comesos fins en lo dia que cxi- AI'l'iî.NOIX II 361 rien de la dita ciutat ab tal que siguesàen dins espay de XV dies dels XXI dia de Agost en avant comptadors exceptats los qui foren a la mort del ar¬ quebisbe de Çaragoça et del gobernador de Valencia et a aquests encare tiagues per espay de dos mesos guiats segons en les letres daquen fetes et ya publicades es pus larch contengut e lo dit temps de XV dias passas vuy; lo dit senyor, encara volentse haber misericordiosament ves los sobredits, prorrógalo dit temps per altros XV dies de vuy avant comptadors dins los quals los qui exiran de la dita ciutat de Balaguer se puxen alegar dels dits guiatge et remissió; en altra manera lo dit senyor procehirá contra ells axi com a rabelles et traydors. XLIV. — Vigilancia per a pendre an en Jaume d'Urgell Arxiu Corona Aragó. Reg. 2403 fol. 94 Lo Rey. Comte; Segons alguns sentiments secrets que havem hauts Jacme dur- gell puys veu la sua final destrucció fa secretament son preparatori per fu¬ gir e anarsen secretament del Regne. E jatsia nos açi façam tenir ben as- ment. Empero encare vos avisam de les dites coses pregants e encarregants vos axi estretament com podem que tingats efaçats tenir ben asment per tots los passos e ports que aigu nu puxa passar que no sia be regonegut e returat a fi que lo dit lacme no puxa passar desfarçat ne en altra manera que no sia returat e pres, Car ja veets quant cumple a nostra honor e pro¬ fit de nostres Regnes que aquell hajam a nostres mans. E en ago prestats e fets prestar aquella diligencia ques pertany e de vos fermament confiam sins desitjats servir ne complaure. Dada en lo siti devant balaguer sots nostre segell secret a XIX dies de setembre del any MCCCXIII, Dirigitur comiti de pallars — ítem alia similis fuit missa Rogerio Bernardi de pallars — ítem alia Johanni Rogerio de pallars. Ítem alia gubernatori Rossilionis et ceritanie. ítem alia ludovico de Exea. Item alia Antonio Rigal. XLV. — Bombardes per al setge de Balaguer Arxiu Corona Aragó. Reg. 2383 fol. 136. Lo Rey. Mossèn Elfo. Manam vos que de continent nos trametats de les dos pa¬ relles de manches que daci portaran lla ab les quais se puxen adobar les bonbardes qui son aci. E aximatex nos trametets lot aquell mes carbo que aqui se pora trobar car los homens de qui haveu scrit a mosen diafo de va- 362 AI'1>È.M)IX II dillo per al fer lo dit carbó no sen ha trobat aci aigu. Aximatex nos tranie- tets X fusters ab ses axes e destrals car nos los farem pagar sos jornals a rao de 111 sous per cascun dia. E ago per res no haia falla. Dada en lo siti de Balaguer sots nostre segell secret a XIX dies de Setembre del Any MCCCC- XllL—Rex Ferdinandus.—Dirigitur Elfo de proxeda. XLVI. — EI Rei té necessitat de diner Arxiu Corona Aragó. Reg. 2403 fol. 96 v. Lo Rey Reverent e venerable pare en Xgist. Per la gran necessitat en que som per fretura de diners Scrivim a nostre car primogènit quens trameta de continent per en Leonard de sos los XXX mil florins o ço que resta a pagar daquells segons porets veure en la letra del dit nostre primogènit E com si la dicta cantitat de florins prestament e breu nous es tremesa per lo dit leo- nard o altre convendrá a nos de necessitat levar daci lo siti ignomi¬ a gran nia e vergonya nostra e dampnatge no poch de nostres Regnes Per queus pregam c encarregam aixi stretament com podem que si james nos entenets en res servir e complaure fagam extrem de poder que tota la dicta cantitat restant dels dits XXX mil florins no sia tremesa de continent per lo dit en leonard o per altra persona ffiable. E en ago per res non haia falla si la nos¬ tra honor e la bona conclusió Daquets hafers Desvats no res menys nos tremetets de continent XX qnintars de cànem fi sens stopa per fer cordes com aquellas quens havets tremeses sien podrides e.nons en podem servir E no res menys fets de continent fer a molts hobrersXlI cordes que sien aixi mateix de cànem de la longaria de altres XXXVI braces cascuna e de grosaria de la munyeca del braç dun hom e daltra cordes de part VIII XXXVI braces de de longaria de huna lanca cascuna grossaria e manesca e sien així mateix de cànem fi part ago nos tremetets VIII molers bons e jo- vens ab tots sos ferraments los quals havem aci molt necessaris E aixateix vos pregam que com en Sala ab XX picapedrers los quals eren aci venguts sen sian tornat aqui en Barcelona sens nostra licencia lexant en banda les pedres dels ginys e bombardes que fallien E sabut ago per nos hi haiam tremes derrera e de aquells nos haiau amenats presos ab cadenas XII o los altres sien atesos aqui en Barcelona pregam e manam vos que aquells ab lo dit sala lur caporal presos e ben guardats ab bones cadenes nos trametats carsi aquestes coses passaven sens deguda punició nons cal sino que le- vem lo siti freturants de les coses a quells necessaries, Dada en lo seti da¬ vant Balaguer sots nostre segell secret a XX dies de Setembre del any MCCCCXllL—Rex Eerdinandus.—G. dirigitur Archiepiscopo Terracon. et cpiscopo legcòn. AI'l'ÈNOIX II 363 XLVII.—Instruments de guerra en el setge de Balaguer Arxiu Corona Aragó. Reg. 2383. fol. 146 Lo Rey. Molt car e molt amat primogènit. Pregam e manam vos que de conti¬ nent, vistes les presentes, nos trametats Cinquanta quintars de polvora de bombarda. E si tanta si trobaba trametets nos Cinquanta quin¬ polvora no tars de Salitri. E no trametets; deu quintars de sofre e daltra resmenys nos part Cinquanta quintars de coure, car totes aquestes coses habem açi molt necessaries. E sia vostra guarda molt car e molt amat primogènit lesperit sant. Dada en lo siti de Balaguer a VII dies doctubre del any MCCCCXIII. Rex Ferdinandus. XLVIII. — Picapedrers per ai matex setge Arxiu Corona Aragó. Reg. 2383 fol. 145 Lo Rey. Promens: Com nos haiam gran necessitat de picapedrers per afer pe¬ dres a les bombardes e ginys e per altres artallaries que havem fetes fer en lo present siti, Manam vos expressament que, vista la present, nos trame¬ tatsDomingo ramon, jayme mestre, maior de dies; Jayme lo Jove, Bernat al- cover, picapedres d'aqueixa vila. Com nos de continent que sien açi lus fa- rem pagar complidament. Dada en lo siti de Balaguer sots nostre segell secret a VIII dies doctubre del any de la nativitat de nostre senyor MCCCCXIII. Rex Ferdinandus.—Dirigitur paciariis et probis-hominibus ville Cervarie—Seguexen altres dirigides a altres poblacions fent semblants peticions. XLIX. — Estat dei setge ei dia 8 d'octubre de 1413 Arxiu Corona Aragó. Reg. 2403 fol. 111-112 Lo Rey Darago e de Sicilia. Ambaxadors; après que per aquesta altra letra vos ha guem scrit deis fets del Rey Luis haurem deliberat de scriureus del stament nostre e del punt del setge que tenim aci sobre Balaguer per tal que siu sots demanats aci ne puxats dir la feyt de la veritat, nos tenim axi streta aquesta ciutat de Balaguer que ja les palicades dels nostres son juntes ab lo vall e tenim aquella de dos parts assetjada en tant que negu de dins no gosa ne pot exir exceptais alguns que contínuament refiants en nostra misericòrdia sen pas- 364 API>È\D1X II sen a nos, als quals havem merce e perdonam. E si per tota la setmana propvinent, la dita ciutat e Jayme durgell e tots aquells qui son dins aque¬ lla nos serán retuts metentsse soltament en nostre poder havem deli¬ a nos berat donar aquella lo combat. E ab la ajuda de Deu haver aquella a nos¬ a tra ma. E jatsia a executar aquestes coses siam molt poderos ab la gent que tenim, aci de nostres naturals c sotsmesos e ab alguna altra del Regne de Castella. Encara per tal com havem entes que alguna gent strangera volien entrar en nostres Regnes en aiuda del dit Jayme durgell havem provehit que gran partida de gent axí de cavall com de peu está aperçebuda per totes les ciutats e universitats grosses de nostres regnes, sperant tan solament lo pri¬ mer manament nostre de esser ab nos. E no resmenys en les fronteres de Castella que son prests vuy millia bacinets e deu millia omes a peu per en¬ trar en nostra aiuda al primer ardit que hagen nostre si era cas que de la dita gent strangera entrava. E daquesta gent de Castella vindrà per capità Johan de Velasco, Part tot va nostra molt cara sor la Reyna de Castella nos tramet de present trecents bacinets pagats a tres mesos e assats groça quan¬ titat de moneda ab la qual nos puscam accorrer en pagar lo sou de les gents darmes. E ultra totes aquestes coses havem convocat de tot lo Princi¬ pat de Cathalunya en vigor de la qual convocació axí com sabets tota per¬ sona qui puxa portar armes deu venir a nos e jan comensen a venir; podets pensar que ab tan gran esforç e ab poder de do. Regnes ço es de Castella e Aragó justats ensemps, si lo cas ho requerra, serem ben poderosos no tan solament per deffendre mes per affendre tots aquells que en nostres Regnes 0 vessalls dampnatg volguessen fer. Manants e encarregants vos expressa¬ ment que de totes ardits occorrents aqui nos scriscats continua- noves e ment e sera cosa de la qual nos farets servir molt agradable. Dada en lo si- ti de Balaguer sots nostre segell secret a Vlll dies doctubre del any de la nativitat de nostre senyor MCCCCXIII. Rex Ferdinandus. L. — Petició de carbó per als ferrers del setge Arxiu Corona Aragó. Reg. 2383 fol. 152 Lo Rey. Promens; Com nos haiam haver aci copia ehabundancia de carbó perals ferrers que fan les artellen'es peral siti que tenim aci sobre Balaguer. Pre- gam e manam vos que de continent nons trametats tot quant mes carbó nos porets enviar, car nos lo continent que sera aci. E aço manarem pagar en per res no mudets sins desitjats seryir. Dada en lo siti de Balaguer sots nostre segell secret a XVII de octubre del Any MCCCCXIII. Rex Ferdinan¬ dus. Dirigitur bajulo et probis hominibus locii de mequinença. APPENDIX II 365 LI. — Preparatius per a donar l'assalt a Balaguer Arxiu Corona Aragó. Reg. 2383 fol. 152 Lo Rey. Mosen Elfo. Per tal com nos havem mester pera cremar la cava XX ba- quons de carn salada la pus grassa que esser pora XX fogaces de pega e un quintar de seu manam vos que de continent nos trametats totes les dites coses per manera que sien aci dema segons que daço nescrim a nostra molt cara muller la Reyna. E axi matex nos trametets XX exadons. E ago per res no mudets. Dada en lo siti de Balaguer sots nostre segell secret a XVII dies de octubre del Any MCCCCXIII. Rex Ferdinandus. Dirigitur nobili Elfo de Proxida. LII.^—Memorable entrevista dels representants de Balaguer amb el comte en Jaume i na Elisabet Arxiu municipal de Balaguer n. 36 (Doc.) Protocolitzat en poder del notari d' aquesta ciutat, Sr. Qramunt Noverint universsi quod die prima Novembris Anno a Nativitate Do¬ mini millessimo, quadringentessimo tercio décimo. In termino Civitatis Ba- lagarii et signatura in quadam foça sive barraqua del real (1) ubi erat do- minus Jacobus de Aragonia et domina Infantissa Nobilis de Aragonia ejusdem domini consortis in presentia dictorum dominorum et mei Petri Dalberola notarii infrascripti et honorabitium Andree Harutel militis et Be- rengarii Dalos domeelli de domo dictorum dominorum Testium ad hoc specialiter vocatorum et rogatorum fuerunt personaliter constituti Venera- biles Arnaldus Rollan, notarius et patiarius dicte Civitatis, et Johannes de Ros lit procer et nunstius ejusdem, dicente dicto domino Jacobo de Arago¬ nia verba sequentia, similia vel equipollentia «Senyor per tant com vos sou aci eus son mes en les mans e poder del senyor Rey, Manat nos seymsor que farem de nosaltres e deia dita Ciutat edonat nos conseyll per salvetat deia dita Ciutat e ingulas de aquela». Quibus per eumdem Jacobum de Aragonia auditis, idem dominus dixit predictis Arnaldo et Johanni «Be sa¬ beu vosaltres que la Infanta qui aqui es vos ha a dir e manar que fareu, per tant com los homenages son passats en ela. Car jo so aci axi com après e o so de fet. E axi jo vuyll ens man que ço que elaus manara eus conseyllara que aixi ho façau soltant tots sagraments e homenages e tota fealtat enatu- ralea que a mi siau tengut nes pertange Jat sie segons es dit tota sua juris- 366 APPENDIX II dicció e seynnoria la qual jo he o havia sobre vosaltres sie transportada en la Infanta per la dita ma preso E axi fet ço que elaus conseyllara eus ma¬ ñana E axi o vull jo ques faça acautela sobrehabundant. Et tunch dicta do¬ mina Infantissa que ut perredicitur ibidem presens erat ad interrogatio- nem dictorum paciarii, proceris et nuntii dixit presente ipso domino Jacobo predictis patiario, proceris et mintió «Jous conseyll ens man que tota vegada que lo seynnor Rey vos manara quell ubrau les portes de la Ciutat de Balaguer, quell ubrau. E obeyt lo tot ço equant vos manara lo dit senyor Rey. E liurat li les claus de la Ciutat sius o mane Expressatli sa¬ graments e homenatges de fealtat etotes altres coses fet los quals lo dit senyor vos manara. E per ço que myllor esens periyll vosaltres opugats fer complir Jous solto tots sagraments e homenatges los quals ami o a e mon procurador haviéu prestat e tota fealtat que ami fosseu ne siau tenguts en aquela forma, emyllor manera que dime parlar o cogitar se puga. E axi offet. Et tunch dictus dominus Jacobus predictis auditis, dixit «Ara anau en bona ora; fet o axi com la Infanta vos mane conseylle com a mi plau ay- eus tambe. Et illico dictus Andreas Rollan et Johannes de Pes dictis doninibus (sic) dixerunt predictis domino Jacobo et domine Infantisse Donth, Seynnor e Senyora plaura a nosaltres que en Pere Dalberola que aci es ne fasse car¬ ta de totes aquestes coses. Qui dixerunt och: Dalberola fet los ne enosaltres o volem quels ne fassan a els e als singulas de dita Ciutat per satisfacció sua una e tantes cartes com ne volran per forma e manera que pugueu scu- sar lur fer. Et tunch predictus Arnaldus Pallars et Johannes de Ros premi- sis ita dictis requissierunt michi Petro Dalberola, notario infrascripto qua- tenus de omnibus premisis eis et dicte Civitati conficerem publicum et testimoniale instruraentum ad habendum memoriam infuturum. Acta fue- runt hec in termino dicte Civitatis Balagarii et in predicto die et Regali anno et presentibus testibus supradictis Sig f num mei Petri Dalberola, Regia auctoritate, Notarii publici Regentisque scribaniam publicam Civita¬ tis Balagarii pro honorabili Jacobo Sobre in decretis bacallario tesaurario et notario ecclesic ejusdem qui hec scribi feci premissisque interfui et clausi. LUI. —^ Entrada del Rei a la ciutat de Balaguer Arxiu municipal n. 37 (Doc.) protocolitzat en poder del Sr. Qramunt, notari d' aquesta ciutat Pateat universis; Quqd die quinta Novembris anno a Nativitate domini Millessimo quadringentessimo décimo tertio, Excellentissimo ac Magnifico principe domino (Domino) fferdinaudo dei gratia Rege Aragonum, Sicilie, AIM'ÈNDIX II 367 Valericie, Majoricarum, Sardinia et Corsica, Comiteque Barchinone, duce Athenarum et Neopatrie ac etiam Comité Rossilionis et Ceritanie. Apud obsidionem Civitatis Balagarii persoiialiter existente, habens intra ejus ma- nus et posse Egregium Jacobum de Urgello quem per aliquos dies in Civi- tate predicta tenuerat obssesum, Volensque Civitatem ipsam ingredi, pre¬ sente me ejus Secretario et Notario, ac testibus infrascriptis, injunxit atque mandant patiariis et probis hominibus dicte Civitatis ad januam portalis vocati de Lehida existentibus ut ipsum dominum Regem et gentes suas in Civitatem eamdem intrare permitterent libere et absque contradictione ali- qua seu impedimento quocumque cum idem dominus Rex absolvebat et li- berabat eosdem patiarios et probos homines et alios dicte Civitatis prout absolvit et liberavit a quocumque sacramento seu homagio et alio quocum¬ que vinculo, dicto Jacobo de Urgell seu Infantisse Isabeli ejus consorti, quo extitissent quomodolibet obligati. Et dicti patiarii et probi homines supra- dicti dixerunt se mandata dicti domini Regis ut eorum domini naturalis, fore paratos effectualiter adimplere, sicuti adimplerunt. Et de his omnibus tam idem dominus Rex mandavit quam petiarii se predicti requisiverunt fieri atque tradi petentibus publicum seu publica instrumenta Quod est ac¬ tum die, loco et anno predictis. Presentibus testibus ad predicta Nobili Virojohanne Folch Comité Cardone et multum honorabili Egidio Rode- rici de hori milite, Consiliariis dicti domini Regis—Sig f nam mei Pauli Nicholai Dicti domini Regis Secretarii auctoritate regia Notarii publici per totam terram et ditionem suam. Qui predictis interfui ea que de mandato dicti Domini Regis requisitusque per patiarios supradictos scribi feci et clausi. LIV (1414 i 1416) Privilegis concedits a Balaguer amb motius de'ls gastos del siti Arxiu Corona Aragó. Reg. 2395 fol. 95 (altra numeració fol. 195) Nos Herdinandus etc. ut universités Civitatis Balagarii quem propter obsidionem quam ibi tenuimus nou est diu variis fuit Incomodis lacessita ad ouera expensarum et alia ad que tenetur et absolvendum pensiones cen- sualium que facit suficere valeat et ut interim aliquod suscipiat incremen- tum recipiat graciosus nos habere Tenore presentis concedimus universitati predicte ac vobis pactiariis et probis hominibus seu Rectoribus universita- tisejusdem presentibus et futuris licenciamque ac facultatem plenariam elargimur quod imposiciones cuñete Civitatis jamdicte in pane vino carne et aliis rebus impositas seu imponendas levetis exigatis ac utilitalibus uni- 368 APPENDIX 11 versitatis premisse libere applicetis per sex annos a dato presentis in antea continue numerandos his videlicet modo et a forma quibus soiite fuerant exigi quod usque \os vero et successores vestri in dicto regimine de his que pretextu dictarum impositionum receperitis finitis sex annis predictis ratio- nem et compotum nobis seu his quos ad id duxerimus ordinandum red- dere habeatis et habeant vestri successores prefati Mandantes per banc ean- dem liustri Infanti Alfonso primogénito nostro precaro ac in omnibus Regnis et terris nostris generaii gubernatori et post dies nostros felices deo propicio successori necnon Gubernatori Cathalonie ac Capitaneo Civitatis predicte balagarii presentibus et qui pro tempore fuerint quatenus licentiam et concessioneni nostram hujus modi teneant firmiter et observent teneri- que et observan faciant inviolabiliter per quoscumque et non contraveniant seu aliquem contravenire permittant aliqua ratione In cujus rei testimo¬ nium presentem fieri jussimus nostro sigillo pendenti munitam. Datum Ilerde die décima Januarii anno a nativitate domini Millessimo Quadrin- gentessimo Quarto décimo Regnique nostri Tercio A. primogenitus — Do- minus Rex mandavit michi petro margayl quamdominus, princeps propter indispossitionem ipsius domini Regis signavit in villa Aqualate die XXVIII mardi anni MCCCC Sextidecimi. LV (1414) Reparado del convent de San Domingo Arxiu Corona Aragó. Reg. 2386 loi. 80 En Herrando per la gracia de deu Rey darago etc. Al feel nostre en ffe- rrando de bardaxi Reebedor general per nos en los Comdat durgell e Ves- comdat dager Salut e gracia. Com per reparació del monastir de preycadors déla ciutat de balaguer lo qual per raho de la obsidio que nos lany prop passat havem tenguda en la dita Ciutat es guaix totalment deruit vullam e haiam proposit donar a la reparació e fabrica del dit monastir dos milia e Cent florins dor darago definim e manam vos eopressament e de certa stiaciencia sots encorriment de nostra ira e indignació que dels bens da- quells qui son stats a nos rebelles en los dits Comdat e Vescomdat los quals volem per vos esser venuts e dels preus de aquells donets al prior e Convent del dit monastir los dits dos milia e Cent florins dins spay de tres anys primers vinents ço es en cascun any dels dits tres anys set cents flo¬ rins e en farets de aquells recobrars apocas en les quals la les pagues que tenor de la present sia inserta Car nos ab aquesta matexa nostra letra ma¬ nam al mestre racional de nostra Cort e a qualsevulla altres de vos compte API'fiM)IX II 369 ohidors que vos posant en datx les quantitats que dels dits dos milla e Cent florins haurets pagades e restituint les apocas preexpressas en la da¬ rrera paga la present nostra letra los dits dos milla e cent florins o ço que daquells liaurets pagat segons que dit es prengueu ec admeten en vostre compte sens dupta e contradicció alguna. Dada en la vila de montblanch sots nostre segell secret a 3 dies de decemb en lany 1414. Rex fferdin. Dnus Rcx man. miclii p.° margayl. LVl (1418). — Donació de la vinya del Comte d'Urgell Arxiu Corona Aragó. Reg. 2386 fol. 68-69 Nos fferdinandus etc. Quia propter obsidionem quam dudum tenuhi- mus balagarii (bis) in civitate balagarii et per gentes armígeras in in civitate dicta obsidione degentes fuit vastata penitus etdistructa ut occulariter vidi¬ mus quedam magnavinea que erat Jacobi de urgello satis prope monaste- rium vocatum de almata quasi contigua situata queque per ipsum Jacobum factis de ea pluribus partibus non nullis fiabitatoribus seu incolis Civitatis predicte ad certum censum fuerat plerisque stabilita seu in emphiteosim concessa nec sit justum aut consonum rationi quod emphyteote seu hii qui dictam vineam in plures partes divisam ad certum censum tenebant ac te- nent etiam de presenti afficiantur in commodo solutionis census vel tributi quod solvere promiserant volentes in hiis et aliis que ad hoc rationabiliter nos nos inducunt ergo dictas emphyteotas seu tributarios nos gerere gratio- se cum alias ex premissis nostrarum habuerimus timoratam conscientiam ad humilis supplicationis instantiam nobis factam pro parte tributariorum hominum predictorum Tenore presentis remittimus et relexamus eisdem et cuilibet ipsorum omnem censum et quodrumque tributum nobis tam de tempore pretérito quam futuro debitum seu debendum ex contractu per dic¬ tum Jacobum de urgello cum eis facto seu etiam alioquecumque titulo sive causa essent nobis quomodolibet propterea obligad Ita quod amodo pro dictis censibus aut tributis ipsi possidentes predictam vineam sen partem ipsius aut alii ab eis jus et causam in posterum tenentes non possint per nos seu officiates nostros imped conveniri aut alias quomodolibet deman- dari quinymmo sint absolutione dicti census vel tributi et a quocunque(sic) prectationibus annuls quomodolibet nobis pertinentibus pranchi quieti et immunes ac perpetuo absoluti Mandantes per banc eamdem procuratori nostro generad comitatus urgelli, vicario civitati balagarii ceterisque offi- cialibus comitatus cjusdem presentibus et futuris et locatenentibus eorum- dem quatenus relaxationem remissionem immunitatem infranquitatem nos- tram hujusmodi teneant firmiter et observent tenerique et observari faciant 370 A1·1>È.M)IX II iiiviolabiliter per quoscumque et non contraveniant seu aliqueni contrave- nire faciantaliqua ratione In cujus rei testimonium hanc fieri Jussimus nos- tro sigillo munitam datum in villa montisalbi sub nostre sigillo secreto quinta die novembris anno a Nativitate domini MCCCCXVlll Rex fferdi- nandus—dominus mandavit mihi petro margayll. LVII (1418). — Donació de la sinagoga de Balaguer Arxiu Corona Aragó. Reg. 2386 fol. 78 Nos en Ferrando per la gracia de Deu etc Com segons havem entes en diego Ferrandiz de empuries, induhit e mo¬ gut per zel de bona devoció dona loch o li plau que la Sinagoga dels ju- heus de balaguer, la qual es sua, sia monestir de les monges dalmata; vo- lents donar loch a la dita bona e piadosa obra e esser participants en aquella Ab tenor de la present atorgam e declarara sobre aço nostre voler, quens plau que la dita sinagoga sia construhit es fet monestir on stiguen les dites monges dalmata. Si empero plaura al dit diego Ferrandiz, axi com dit es. En testimoni de la qual cosa havem manat la present ab nostre se¬ gell secret esser sagellada. Dada en la vila de Montblanch a XXX dies de nov. Rex Ferdinandus. LVIII (1418). —Donació de la Casa de la Comtesa Arxiu Corona Aragó. Reg. 2586 fol. 153-5 (144-5) In christi nomine; pateat universis quod Nos Alfonsns dei gratia Rex Aragonun etc.—Quia ea que ad honorem et laudem domini nostri Xgisti et glorióse virginis marie ejusdenque genitricis et sanctorum suorum tribui cernimus post cursum vite presentis apud largientem propio retinentur et preparant eidem cum impensa existunt pro voto et animo liberali sedem in gloria cum sanctorum consortio tribuenti pulsati, ex devotione sincera quam apud monasterium fratrum predicatorum civitatis balagarii gerimus pro corde, Tenore presentis carte nostre ubique perpetuo valiture gratis et ex certa scientia, motu nostro proprio ac spontanea volúntate donatione per¬ fecta et irrevocabili inter vivos et eis omnibus viis, modis et formis quibus melius et utilius hujusmodi donatio de jure vel de facto valere possit per nos et oranes heredes et successores nostros quoscumque, damus et conce- dimus perpetuo dicto monasterio fratrum predicatorum et conventui ejus- dem totam illam domum comuniter vocatam de la comtessa, situatam jux- ta fluvium sicoris prope dictara civitatem, queque hereditata extitit per nobilem Margaritam tune comitissiraan urgelli et ex causa rebellionis Ja- AI'l'k.VDlX II 371 cobi de Urgello nobis extitlt confiscata cum ingressibus et exitibiis et cum ómnibus suis juribus et pertinentiis, que sibi competant et competeré pos- sint quoquomodo; que quidem domus confrontatur ab oriente cum quodam troceo terre matliei alios ex una parte et meridie cum eodem troceo terre et ex alia parte versus septentrionem cum dicto troceo terre et cum via publi¬ ca qua itur ad civitatem Ilerdam; tianc autem donationem domus predicte cum omnibus suis juribus et pertinentiis nobis quomodolibet pertinentibus ut pertangitur in eadem ex confiscatione predicta seu alias, facimus dicto monasterio et conventui, sicut melius et ulilius dici potest et intelligi ad omnem eorum comodum et salvamentum, ac bonum et sincerum intellec- tum ad dandum vendenduum impignerandum, atributandum et alienan- dum ad imperpetuum vel ad tempus; de qua quidem domo, juribus et per¬ tinentiis suis dictum monasterium et conventus seu prior aut persona destinata ab ipso conventu possint et valeant quando et quoties voluerint possessionem apprehendere et apprehensam penes eos licite et propio reti¬ ñere. Quoniam nos per hanc eamdem mandamus quibusvis officialibus et subditis nostris domuum predictam, tenentibus et possidentibus quovis- modo, quatenus, visis presenfibus dicto monasterio et conventui vel cui seu quibus voluerint dedictis domo, juribus et pertinentiis suis possessionem omni dubio quiesclute deliberent atque tradant. Et ex causa hujusmodi do- nationis damus, cedimus, transferimus etiam et mandamus dicto monaste¬ rio et conventui perpetuo omnia jura vices et actiones nostras reales et per¬ sonales, Utiles, mixtas, varias et directas nobis quoquomodo in dicta domo, juribus et pertinentiis suis pertinentes et pertinere debentis contra quas- cumque personas et res ratione eorum, quibus juribus, vicibus, vocibus et actionibus nostris possint dictum monasterium et conventus uti, agere, et expediri in judicio et extra, quemadmodum nos possemus ante hujusmodi donationem et jurium cessionera et possemus postea quandoqumque. Nos enius serie ad eadem injungimus gubernatori nostrogenerali ejusque vice- gerenti et bajula generali in principatu Cathalonie ceterisque universis et singulis officialibus et subditis nostris et ipsorum officialium locatis ut pre¬ sentem nostram donationem et omnia et singula in ea contenta quam et que nos tenere et observare et contra eam vel ea nullatenus facere vel veni¬ re promittimus, tene (aut) aut inviolabiliter et observent teneantque et ob¬ servan faciant et non contra faciant vel veniant seu aliquem contrafacere vel venire permittant aliqua ratione. In cujus rei testimonium presentem fieri jnssimus nostro sigillo pendenti munitum. Datum valentie, nona die decembris anno a nativitate domini M°CCCCXVIII. Regnique nostri se¬ cundo — Sig t num Alfonsi dei gratia Regis Aragonie, Sicilie, valentie. Majorice. Sardinie et corsice. Comitis Barchinone, ducis Athenarum et Neopatrie ae etiam Comitis Rossilionis et Ceritanie—Rex Alfonsus—Testes sunt Alfonsus dux Qandie et Qeraldus alamany de cervelione. 372 APPÈ\DIX II LIX (1433) Concessió del pont de Balaguer Arxiu Corona Aragó. Reg. 2777 fol. 143-144 Nos Alfonsus etc. Attendentes Illustrissimum Johannem eadem gratia Regem Navarre ac dominum civitatis Balagarii fratrem nostrum carissi- mum tenere et possidere ex concessione nostra ad certuni tempus Pontem dicte civitatis Balaguerii cum juribus et introitibus seu jure passagii ipsius pontis, videlicet unius oboli pro quolibet pedite et unius denarii pro quo¬ libet eqüestre pront hec et alia in quodam privilegio ipsi Illustrissimo Régi per nos propterea concesso, ad quod nos referimus latins sunt expressa, considerantes nichilominus supplicationes culmini nostro per dilectum nostrum Jacobum Perpenya dicti Illustrissimi Regis fratris nostri camera- rium et oratorem sui parte ad nos transmissam referenter effusas, tenore presentis Ipsum pontem quem ad tempus et sub jure unius oboli pro uno- quoque pedite et unius denarii pro unoquoque eqüestre concessorum de novo per nos nostrosque heredes et successores ipsi Illustrissimo Regi fra- tri nostro suisque filiis, heredibus et successoribus ex suo corpore legittime ac de legittimo matrimonio imperpetuo descendentibus ac sub jure passa¬ gii unius denarii pro quolibet pedite et duobus denariis pro quolibet eques- tri ampliamus ac etiam de nostra liberalitate mera de novo concedimus et gratiose donamus, Ita quod de cetero et imperpetuum ipse Illustrissimus Rex, filii ac heredes predicti, pontis jamdicti domini sint illumque habeant, teneant et possideant ac jus passagii illius videlicet unius denarii pro quo¬ libet pedite et duos denarios pro quolibet eqüestre per eorum ministros et officiales recolligi faciant cum omnibus juribus preheminenciis et prerro- gativis suis Illustrissime Regine Marie consorti carissime ac locumtenenti nostre general! Intentum nostrum firmissimum preterea declaramus Quber- natori vero principatus Cathalonie ceterisque officialibus et subditis nostris in dictu principatu Cathalonie constitutis et de cetero constituendis dicimus et districteprecipiendo mandamus sub obtentu nostre gratie ireque et in- dignationis incursu quatenus presentem nostram ampliationem ac de novo concessionem teneant ad hunguem firmiter et observent tenerique et ob¬ servar! faciant inviolabiliter per quoscumque Et non contrafaciant quavis causa In cujus rei testimonium presentes fieri jussimus nostro comuni si- gillo negotiorum dicti Regni Sicilie ultra farum cum aliud inpromptu nou habeamus in pendent! munitas. Datum in castro nostro capuane neapolis APPENDIX a 373 die vicessirao mensis Madii Anno domini MCCCCXIII. Regnorum nostro- rum anno XVIII, hujus vero Regni nostri Sicilie citra farum anno Nono. Rex Alfonsus—Dominas Rex mandavit mihi Francisco Martorell—P. DOCUMENTS referents a la guerra de Joan II LX (1462). — 1 de juny Arxiu Corona Aragó. («Levantamiento en tiempo de Juan II») Als molts egregis, nobles e magnifichs senyors los diputats del general e consell lur representants lo Principat de Cathalunya residents en Barchi- nona. Moltreverends, egregis, nobles e magnifichs senyors: Jatsia per multi¬ plicades letres hajam significat a V. R. los negocis e necessitats occorrents en aquestes parts e fronteres nostres, e nenguna resposta no havem cobra¬ da, de que stam ab una gran congoxa per lo gran perill, | que es en la triga e mostrau que som donats en oblit a vostres reverencies. Car som certs larquebisbe de Çaragoça es arribat en Monço ab cert nombre de gent dar- mes volent tirar la via de Balaguer e ha trames mossèn Loppe Dangulo ab Xll 0 XV rocins lo qual es procurador de Balaguer, e volent entrar dins com tinguessen les portes tancades en tant que la remor fonch feta dins la ciutat sis devia recullir o no, per tant era vespre, lo dit procurador sen tor¬ na la via de Algerri, lo parer delís tots o del mes es de la dita ciutat que si ells eren socorreguts per alguna via per lo principat o per aquesta ciutat, han volontat e propossit ferm de morir com a bons catalans, e per quant aquesta ciutat per la sua gran custodia ha mester molt nombre de gents en tant que no poria supplir el apetit dels de Balaguer, ab tot ho haiam de vo¬ luntat, pero lo poder no hi basta Es molt mester e necessari de gran cuyta per vostres reverencies sia provehit ab celeritat la dita ciutat de Balaguer fos socorreguda de gent, per quant es una clau e porta de la entrada del Principat. E lo que a Deu no placía per los adversaris era ocupada o pre- venguda seria causa de donar grans damnatges e veixacions a aquests terri¬ toris, senyaladament ara que los blats stan a la falç etc. De Leyda lo primer de juny any Mil CCCCLXII.—Creguen vostres reverencies va tant en pre¬ venir de haver Balaguer a ma del Principat, que mes nos pot dir sino que quasi es feria guanyar al segur o metre la en risch de perdrela. A nit, com dit es, hi vingué lo procurador li fonch dada repulsa. Decontinent los ha¬ vem trames home de aquesta ciutat per lur confort e vuy hi es tornat lo dit procurador ab molta mes gent. Perque es procurador ha congoixes entre 374 AI'I'È.M)IX II ells, es de tanta necessitat que mes nos pot dir sien ajudats e confortats. Ells haut Balaguer fan comte fornir aquell Agramunt, Montblanch, Caste¬ lló, Algerri e altres. E axi si la gent que haveu delliberat trametra es presta sino o CCCC 0 D o los qui prests seran, placiaus ab molta cuyta trametrels, e après que vingueu los altres, e havem avis ben cert com lo Senyor Rey se spera en Monço molt prest ab DCC rocins o pus e IIII mil homens de peu. Placiaus cuytar lo socors a Balaguer, nos perda la cosa per triga. E sia so¬ cors de Spanya, car tot hi va creeu, senyors. Aquesta letra que trametem interclusa a V. R. se es presa al portal. No entenem aquestes chifres. Per ço la trametem a vostra reverencia. — A vostres beneplàcits e honor appa- rellats los pahers de la ciutat de Leyda. LXI (1462— 10 de juny) Arxiu Corona Aragó. («Levantamiento en tiempo de Juan II») Carta a Agulló — Los pahers de Leyda. Has mogut un tumult que en vides ho porieu creure e perque en Bala¬ guer ha molta gent justada de peu et de cavall Avis havem que sta nit han corregut los de Balaguer ais de Almenar e de la Comanda de Alguayra ço es la Portella e per ço ha haut gran repicadiça en tot lo Segrià e de alli ses stes aci—De Leyda a X de juny del any MCCCCLXII LXII (1462 —6 de juny) Entrada de D. Joan II a Balaguer Arxiu Corona Aragó. («Levantamiento en tiempo de Juan II») Los pahers de Leyda als Diputats del General de Catalunya «Ab tot que avui a mig jorn haguessen scrit a mossèn Johan Agulló lo avis que havem haut com los de Balaguer a nit no habien receptat al Senyor Rey qui vengué aqui prop ab gent darmes aus perque noi havien volgut receptar sen era tornat a Tamarit, pur esta nit han tractat e ginyat e induit lo poble jorn de cinquagesma hora de vespres o aquens ell es en¬ que vuy trat ab tota la gent que portava dins Balaguer; quant don ha fet la triga de no haver provehit lo Principat ab temps, creem envides se pot dir, pero confiam en Nortre Senyor Deu e en la sua gloriosa mare e lo benaventurat Sent Jordi major benefici dels fets, perque no sabem si lo dit mos¬ sera per sèn Agulló vos ne haura scrit, vos fem la present ab la qual hajau per cert AI>I>KM)IX II 375 la dita entrada del senyor Rey; a nit scriviem a V. R. com era entrat a Ca¬ talunya e axi crehiam fermament era entrat en Balaguer, perque a la veritat, no veliient propfermetat en ells e axi ho han ara demostrat de fet. Encara que a nit noi acullissen. Ara, senyors molt reverends, vos ne scrivim afirma¬ tivament e ab ferma certitud Axi placiaus entendre ab diligencia e provehir en lo que vist sera necessari a la indempnitat del Principat de aquesta ciu¬ tat e dels tots. Nosaltres ab la ajuda de nostre Senyor, ab molta unitat, fer¬ metat e concordia proveirem e provehim en la custodia de aquesta ciutat e en mes nous poriem stendre, ans encara havem mester ajuda com moltes vegades vos havem scrit, sino placiaus de continent hajara resposta, consell e socors prests, car las dilacions en aquesta forma portan molts inconve¬ nients. E sia lo glorios Jhesus vostra custodia, de Leyda a VI de Juny del any Mil CCCCLXIl. A vostres beneplàcits e honor apparellats, los pahers de la ciutat de Leyda. LXIII (1463) — Magnifie elogi de Balaguer Arxiu Corona Aragó. Reg. 3377 fol. 99, 100 Don Joan etc. A los amado e fieles nostros los Justicia bayle Jurados concellos universidades e singulares personas de la ciudad de Barbastro e de las villas de Monçon e de Tamarit de litera e de otras qualesquiera vi¬ llas e lugares del regno de Aragon al qual o a los quales las presentes per- vendran Salut et dilección. No deveys ignorar con quanta fidelidat e amor natural se son demostrados vers nos com a Rey e senyor suyo Los amados e fieles nuestrospahers concello universidad e singulares personas de la ciudad de Balaguer en estos tiempos de la rebellion e conspiración de los de la ciudat de Barchinona e otros del principado de Cathalunya adherien- tes a ella por la qual cosa reportan Inmortal renombre e fama perpetua e merecen ser prosseguidos de grandes honores e prerrogativas. E por quan- to como sabéis en este anyo passado por causa de la presencia nuestra e de las gentes darmas de cavallo e de piet que continuamente son estadas e de presente estan en la dicha ciudat por la guarda e conservación suya aquella es venida e es constituhida en necessidat e falta de trigo e de cebadas. Por tanto vos rogamos encargamos e mandamos assi estrethament como pode¬ mos que a los officiales ministros e personas que por la dicha ciutat de Ba¬ laguer son o seran deputadas e assi mismo a los capitanes e gentes darmas e singulares personas residentes en aquella lexades liberament saquar otras de aqueixa ciutat e villas e otros lugares del dicho regno, los trigos e neva¬ das e menester hauran para su provision e forniments no obstantes quales¬ quiera prohibiciones en contrario fechas de no poden saquar trigo e ceva- 376 AI'I'ÈNDIX II das de la dicha ciudat villas e lugares para levarlo fuera del dito regno car en caso alguna provision a nos sobre aquesto sia estada obtenida aque¬ que llo fue fecho por los de Lérida e otros lugares rebelles de Calhalunya e no por la dita ciudat de Balaguer la qual con tanta virtut e constancia ha con¬ servada e conserva su jurata fidelidat en todas las cosas que han redundado e redundan en conservación de nostro honor servicio e estado. Con esto fa- zet no sia fecho ni puesto obstáculo ni impediment antes si jamas nos en- tenders fazer plazer e servicio no solament en lo sobre dicho que es tanto necessario a la conservación de la dicha ciudat e razonablement no se debe recusar pagando el dicho trigo e cevadas en precio razonable con sus dine¬ ros mas encara en todas las otras cosas que vuestro auxilio ayuda e favor de vosotros e de cadauno de vos la dicha ciudat haura menester vos rendaes promptos e liberales segund que sus servicios e méritos requieren e de vo¬ sotros e cadauno de vos induvitadament confiamos Dada en la nuestra villa de olit a 111 de Juliol del any de la natividat de nuestro senyor Mil CCCC sexanta tres: Rex Johanduus Rex mandavit mihi antonio nogueras. LXIV (1510) Concessió de la fira de Carnestoltes Arxiu municipal de Balaguer n. 55 Nos Ferdinandus del gratia, Rex Aragonum, Sicilie citra et ultra farum, hiessolyme, Valentie, Majoricarum, Sardinie et Corscie Comes Barcinone, Dux Athenarum et Neopatrie, Comes Rossilionis et Ceritanie, Marchio Oristani et Ootiani, Administrator et gubernator perpetuus pro Serenissinia Regina Joanna filia nostra carissima: prospicientes quod nundinarum con¬ cessió consuevit esse proficua, naus dum vendendi emendique comercium in illis multifarie geritur, Civitati et habitatoribus inibi ex comursu con- fluentibus est per consequens fructuosa. Quamobrem ad utilitatem et com- modum civitatis Balagarii, ut incrementum et meliorationem suscipiat in¬ tendentes nec non per humiles supplicationes pro parte vestrum diiectorum et fidelium nostrorum vicarii, patiariorum et proborum hominum ejusdem majestati nostre efusas benigne exaudientes, tenore presentis, licentiam et facultatem damus et concedimus vobis quod in dicta civitate Balagarii cele- brentur perpetuo nundine quolibet anuo, que incipiant die martis ante dominicam carnis primi et durent per viginti dies continuo et immediate sequentes sine prejudicio juris alieni, volentes et concedentes quod omnes et singuli cujuscumque legis aut conditionis existant ad dictas nundinas AI'IMÎMXX 11 377 venientes cum rebus et mercibus quas secuni detulerint sint salvi et securi in veniendo, stando etiam redeundo, et sub nostra speciali protectione et ac guidatico constituti, sic quod non possint capi, detineri, pignerari, marcha- ri, arrestari seu aliquatenus impediri culpa a neniine vel debitis alienis nisi ipsi in eis principaliter fuerin proprio aut fidejussorio nomine obligad nee etiam in his casibus nisi prius in eis fatica inventa fuerit de directo. Exci- pimus taraen ab his et excludimus proditores, fabricatores falçe monete, tractores itinerun et viarum, homicidas, latrones, heréticos, sodomitas, ac crimen lese raajestatis committentes seu qui illud comississent aut de pre- dictis criminibus vel ipsorum aliquo rei seu culpabiles fuissent. E nichilo- minus ad cautelam uberiorem concedimus omnibus et singulis ad dictas nundinas venientibus quod gaudeant omnibus illis prerogativis prehemi- nentiis, immunitatibus, libertatibus, franquitatibus, privilegiis et exemptio- nibus quibus alii ex privilegiis nundinarum eis concessis cum integritate letantur et gaudere soliciti sunt, possunt et debent. Quapropter Serenis- sime Joanne Regine Castelle, Legionis, Granate et etiam principisse Gerun- de, Archiducisse Austrie ducisseque Burgundie, filie primogenite nostre carissime, gubernatrici generali ac post felices et longevos dies nostros, deo propicio, in omnibus regnis et terris nostris immediate heredi et legittime successori intentum aperiente nostrum sub paterne benedictionis obtentu dicimus; spectabili quoque nobilibus, magnificis, dilectis, consiliariis et fi- delibus nostris, locumtenenti generali nostro in principatu Cathalonie ac comitatibus Rossilionis et Ceritanie gerenti etiam vices nostri generalis gu- bernatoris ac bajulo generali in eodem principatu, vicariis insuper et baju- lis, subvicariis et subbajulis ac etiam universis et singulis officialibus et subditis nostris in dictu principatu et signanter in prefata civitate Balagarii constitutis et c onstituendis dictorumque officialium locumtenentibus seu officia ipsa regentibus tam presentibus quam futuris, dicimus et districte mandamus et nostra certa scientia et expresse quatenus nundinarum con- cessionem nostram hujusmodi et omnia et singula precontenta teneant fir- miter et observent tenerique et observari perpetuo faciant inviolabiliter per quos deceat ac secus agant aut fieri per quempiam patiantur ratione aliqua sive causa, pro quanto Serenissima Regina, princeps et filia primogénita nostra carissima morem gerere cupit. Cetero vero officiales et subditi nos¬ tripredicti gratiam nostram charam habent. Quicumque autem ausu ductus temerario contra predicta facere vel venire presumpserit, iram et indigna- tionem nostram ac penam trium millium florenorum auri de Aragoniase no- verit absque spevenie incurrisse, damno illato primitus et plenarie restituto: in cujus rei testimonium presentem fieri jussimus nostro communi sigillo impendenti munitam. Datum in villa Motissoni die XVIIII junii anno a na- tivitate Domini Millessimo Quingentessimo décimo. Regnorumque nostro- 378 AI'I'ÈNUIX II rum, videlicet Sicilie ultrafarum Anno Quadragessiino tertio, Aragonum et aliorum Tricessimo secundo. Sicilie autem citra farum et liierusalem, oc¬ tavo — Sig f Ferdiuaudi dci gratia Regis Aragonum, Sicilie citra et num ultra farum, hierusalem,^Valentie, Majoricarum, Sardinie et Corsice, Comitis Barcinone, Ducis Atthenarun et Neopatrie, Comitis Rossilionis et Ceritanie Marchionis Oristani et Gotiani — Rex Ferdinandus. LXV (1518) Incorporació de la ciutat de Balaguer la Corona d' Aragó a amb tots los seus privilegis Arxiu municipal de Balaguer n. 57 Arxiu Corona Aragó. Reg. 3880 fol. 156-160 lu Dei nomine Pateat universis. Quod anno a nativitate domini Milles- simo Quingentessimo Décimo Octavo, Die vero Dominica, décima octava mensis julii intitulata; Serenissimis, potentissimis atque Catholicis princi- pibus et dominis (bis) Joanna et Carolo ejus filio primogénito Dei gratia Regibus Castelle, Aragonum, Legionis utriusque Sicilie, Hierusalem, Nava¬ rre, Granate, Toleti, Valentie, Galletie, Majoricarum, Hispalis, Sardinie, Cordube, Corsice, Murcie Giennis, Algarbi algezire Gibraltaris ac insula- rum Canarie insularum, indiarum et terre firme maris occeani; Ar- necnon chiducibus Austria; Ducibus Burgundie et Bravantis item Comitibus Bar¬ cinone Flandrie et Tirolii, item dominis vizcaye et Moline: Ducibus Athe- narum et Neopatrie; Comitibus Rossilionis et Ceritanie, Marchionibusque Oristani et Gotiani, dominis nostris metuendissimis féliciter regnantibus; Regnorumque suorum, videlicet Regine Castelle, Legionis Granate etc. anno Quintodecimo; Navarre quarto; Aragonum vero utriusque Sicilie, Hieru¬ salem et aliorum tercio Regis vero omnium tercio; Curiamque generalem prefato Serenissimo domino Rege Aragonensibus in Civitate Cesarauguste celebranto Existentesque personaliter eadem Regia Majestate pro tribunali sedente in quodam atrio suipalacii Regii quod fovet in cursu diste Civitatis in domibus magnifici Ludovici gonçales de villa simpliz. Conservatoris Aragonum et Consiliarii prefatarum Regiarum Majestatum, presente et vo- cato me Johanne Harnardo Regio audientiario et primo Secretario notario- que publico infrascripto, presentibus etiam pro testibus ad hec vocatis et rogatis Spectabili et magnificis viris Antonio de Fonseca altro ex auditori- bus rationum majoribus Regnorum Castelle Eximeno petro figuerola et fe- derico honorato de gualbis Regiam Cancellariam Regnorum Aragonum re- API'ÈNDIX II 379 gentibiis Garcia utrisque juribus doctoribus Regiis consiliariis garçes ibidem astantibus pluribus aliis magnatibus, militibus Infançonis una cum et aulicis regiis in multitudine copiosa. Dilectus Regius Johannes gavasto, medicus, civis Civitatis Balagarii Cathalonie principatus, constitutus perso- naliter ea qua decet reverentia et subjectione coram prefata Regia Majes- tate ut ettainquam sindicus et procurator ac nomine universitatis et gene- ralis consilii Civitatis ejusdem, habensque pre manibus quoddam privilegium regium Serenissimi bone memorie domini Joliannis Aragonum Regis avi et proavi dictarum Majestatum sigillo communi Regio corone Aragonie in peudenti munitum, de quo infra fit mentio; nec non et quoddam publicum instrumentum in carta membrana conscriptum, cujus series talis est «Nove- rint universi, Quod Nos Johannes Cardo et Salvator padellas patiarii anni presentis Civitatis Balagarii; Antonius Ormella, Michael Sansul, petrus ge- rona, Michael segui, Antonius Montanys, petrus rosell, Johannes marco, franciscus lobes, Johannes de matines minor, Berengarius puigvert, Johan¬ nes bardot, Antonius pedrol, Martinus sanxo, Qeraldus Capdevila, francis¬ cus pert, beniardus claverol et Johannes bulfarines, consiliarii anni presen¬ tis jam dicte Civitatis, convocati et, congregati more solito in aula patiarie premise Civitatis pro factis et communibus negotiis ipsius Civitatis trac- tandis et peragendis, tamquam maior et sanior pars dicte universitatis totam universitatem et generala consilium facientes et veraciter representantes: Ratificando primitus et confirmando omnia acta, gesta, facta et supplicata per Reverendurn dominum Johannem gavasto, medicum, civem et consilia- rium dicte Civitatis Balagarii coram christianissimo domino nostro Carolo Aragonum Rege. Gratis et ex certa scientia nomine dicte universitatis et singularium ejusdem presentium, absentium et futurorum, constituimus et ordinanuis nostrum et dicte universitatis certum, veruni et specialem et ad infrascripta etiam generalem procuratorem, suidicum et actorem supradic- tum magistrum Johanuem gavasto, presentem; videlicet ad comparendum coram dicto christianissimo domino nostro domino Carolo Rege Aragonum seu aliis quibuscumque dominis, judicibus, commissariis et personis a dic¬ ta Regia Majestate commissionem seu potestatem habentibus, et prestan- dum ore et manibus juramentum quodcumque et homagium fidelitatis per vasallos regie Mnjestati prestari solitum et consuetum Et de prestatione predicti juramenti et homagii instrumentum et instrumenta quecumque fie¬ ri, faciendum, instandum et requirendum. Promissiones et juramenta que¬ cumque per vasallos predicte Regie Majestati sólita et consueta prestari et fieri diceudum, faciendum et prestandum quascumque supplicationes, ins- tructiones, statum, augmeiitum et conservationem predicte Civitatis et sin¬ gularium ejusdem, dandum, prestandum et offerendum provisiones et pri¬ vilegia quascumque tam gratie quam justitie obtinendum, habendum et 3S0 A!'I'Í;M)!\ Il prestandurr. Et geiieraliter omnia et singula faciendum et pasciscendum et libere exercendum in et super premissis et circa ea et super deppendenti- bus, emergentibus, incidentibus ex eis et ipsis adherentibus et connexis seu ea tangentibus quoquo modo pro dicta universitate et ejusdem singula- ribus presentibus, absentibus et futuris, et quolibet eorum que ad hec fue- runt utiles et necessarie ac etiam apportune, etiam si duriores seu graviores fuerint que de jure seu de facto sive de privilegio aut alias mandatum exi¬ gèrent spéciale et sine quibus predicta commode expedid non possent: que¬ que etiam nos (dicti) constituentes, universitas et singulares eorumdem facere possemus si eis personaliter adessemus: quoniam prepositis expres- satis et nominatis singulariter et districte habere volumus et consentimus ea omnia et singula que per predicta comprchendi seu intelligi volumus. Et sine quibus predicta ad effectum perduci non possemus et proinde habed et censeri ac si ea omnia et singula et nominatim hie espresse et expecifi- cata fuissent. Nos enim dictaque universitas et singulares ejusdem comitti- mus, damus, tradimus et contulimus vobis dicto procuratori, sindico et ac- tori et super omnibus et singulis supradictis et deppendentibus seu emergentibus ex eisdem ac eis adherentibus, incidentibus et connexis ea tangentibus quovismodo plenarie vices nostras et universitatis predicte et singularium ejusdem et liberam et generalem administrationem cun ple- nissima facúltate et absoluta etiam potestate. Et fidejubentes in his promit- timus nos dicti constituentes vobis dicto sindico procuratori et actori et notario pre et infrascripto ut publice persone pro nobis et aliis etiam per- sonis quarum interest et intererit recipienti et paciscenti ac etiam legittime stipulanti, judicio sisti et judicatum solvi cum suis clausulis universis; sem¬ per habere ratum, gratum atque firmum quitquit per vos dictum procura- torem, sindicum et actorem pro nobis dictaque universitate et singularibus ejusdem procuratum et actum fuerit sive gestum. Et nullo tempore revoca¬ re sub hypotheca et obligatione omnium bonorum nostrorum et dicte uni¬ versitatis et ejus singularium presentium, absentium et futurorum et cujusli- bet nostrorum in solidum mobilium et immobilium habitorum et haben- dorum etiam privilegiatorum. Actum est hoc in Civitate Balagarii ac in aula paliarle ejusdem paliarle Civitatis die undécimo mensis julii anno a nativitate domini Millessimo Quingentessimo Décimo Octavo — Sig f num Johannis Cardona et Salvatoris padellas patiariorum, Antonii ormella, Mi¬ chaelSansul, Petri girona, Michael segui, Antonii montanyaus, Petri rosell, Johannis marco, francisci lobet, Johannis de matines, Berengarii puigvert, Johannis bordol et Johannis bulfarines, Antonii pedrol, Martini sanxo, Gé- raldi Capdevila, francisci spert, Bernardi claverol et Johannis bulfarines consiliariorum predictorum. Qui predicta omnia et singula laudamus, con- cedimus et firmamus. Testes hujus rei sunt honorabiles Johannes stanyol AI'I'E.M)I\ Il 381 scriptor, et Johannes coll, sartor, balagarii habitatores. Sigf num mei An- tonii Johannis lebo autoritate Regia notarii habitatoris civitatis Balagarii. Qui premissis omnibus interfui, recepi, scribi feci et clausi.— Quia ut dixit constat per preinsertum publicum instrumentum de affectu et intentione dictorum principalium suoruni de quo etiam dixit se habere expressum mandatum per instructiones dicte universitatis et consilii verbo vel in scrip- tis sibi traditum volem itaque, ut inquit, privincie sibi demándate facere satis dicto nomine coram prefata Majestate Regia genua flectendo juramen- tum fidelitatis et naturalitatis homagium juxta usaticos Barcinone et consti- tutiones Cathalonie generales prefatis Catholicis Majestatibus prestitit no¬ mine dicte Civitatis et consilii ejusdem ore et manibus comendatum sacro Sanctis evangeliis corporaliter per eum dicto nomine tactis et reverenter inspectis in manibus prefate Regie Majestatis et seu in ejus personam in manibus magnifici etcircumspecti viri Antonii augustini, earumdem Majes- taturn consiliarii et in regnis Corone Aragonum vicecancellarii ejusdem as- tantis: forma cujus-quidem fuit et est talis «Ego Johannes Qavasto, sindicus et procurator universitatis et generalis consilii Civitatis Balagarii, ut pateat per hoc publicum instrumentnm quod pre manibus habeo, quia propter modernam atque felicem successionem qua Serenissimi et potentissimi do- mini nostri Johanna et Carolus ejus filius primogenitus dei gratia reges Castelle, Aragonum utriusque Sicilie, Hierusalem etc. Catholici nostri do- mini metuendissimi regium diadema dictorum Regnorum Aragonum per Dei gratiam consequuti sunt; Civitas Balagarii predicta est a priori domino principatus Gerunde emancipata et absoluta primerioque statui suo nexi- busque et suam jugo corone Regie Aragonum et Comitatus Barcinone res- tituta juxta mentem et dispositionem privilegii felicis memorie domini Johannis Regis Aragonum et Comitis Barcinone, avi et proavi dictarum Majestatum Catholicarum, expediti per publicum instrumentum in Civitate Barcinona die décimo octavo mensis Decembris anno a nativitate domini Millessimo quadringentessimo quinquagessimo octavo, quod etiam nunc pre manibus habeo et illud reverenter Magestati vestre Catholice exhibeo, quo quidem privilegio cautum est quod desinente Serenissimo rege Ca- tholico eterne memorie patre et avo Majestatum vestrarum tunch temporis infante Aragonum et Sicilie, ad quem eo tempore dominium dicte Civitatis fuit translatum, absque filiis masculis legittimis et naturalibus ipso facto dicta Civitas censeretur esse dicte Regie Corone Aragonum et Comitatui Barcinone reversa, rehunita et reincorporata, sicque nullo tempore inde se- parari posset prout in Capitulo supplicationis dicte Civitatis in ipso privi¬ legio inserto et per prefatum dominum regem Johannem tunch regnantem decretatoad quod me reffero seriossius continetur. Eta notorio constat pre¬ fatum Regem Catholicum divirecordii, decessisse absque dictis filiis mascu- 3S2 AI>I>È,M)IX 11 lis, legittimis et naturalibus, unde fuit et est locus dicte reincorporationi. Igitur in vim hujusmodi mandati nomine dicte universitatis et consilii ac singularium ejusdem ac etiam meo proprio juro in animas dictorum princi- palium meorum et meam propriam ad dominum deum et ejus sancta Qua¬ tuor Evangelia manibus meis dictis nominibus corporaliter tacta quod ipsi et ego heredesque et successores nostri, cives dicte Civitatis, erimus boni et fidelles vasalli Majestatum vestrarum et successorum vestrorum legittime intrantium et nunquam faciemus, dicemus seu tractabimus aliquid neque asseiltiemus in aliquo propter quod damnum inferatur vel inferri posset personis vite statut vel honori regio Majestatum vestrarum, quinimo si quit- quit, quod longe absit illis, inferri minaretur seu promineret illas quanto- cius curabimus inde facere cerciores. Et quod faciemus et observabimus omnia et singula que per civitatem Barçinone, caput dicti Comitatus fieri et adimpleri promittentur Majestatibus vestris virtute juramenti per dictam ci¬ vitatem Barchinone prestandi ad quos presens juramentum referatur et se¬ cundum illius tenorem intelligatur esse prestitum: Ac etiam inde homagium presto dictis nominibus et utroque ipsorum in manibus Majestatis vestre et seu magnifici Antonii augustini conciliarii et vicecancellarii earundem Ma¬ jestatum vestrarum, juxta usaticos Barçinone et Constitutiones Cathalonie generales, ore et manibus comendatum: sic me dictis nominibus dictosque principales meus Deus adjuvet et hec sancta quatuor Evangelia.» Etnichilo- minus statim dictam suam propositionem continuando et prossequendo ibidem prefatis regiis Majestatibus et seu prefato domino Régi ibidem pre¬ senti et benigne audienti perhumiliter supplicavit quatenus dignaretur sua Majestas hujusmodi juramenti et homagii prestatione per ipsum sindicum dictis nominibus, modo et forma premissis, factam acceptare et predicte in- corporationi locum fore et esst decernere et declarare: omniaque et singula privilegia tarn regiminis quam administrationis justitie curiarum Vicarie et Bajulie aliaque per retroreges et Comités Barçinone et Urgelli predecesso¬ res dicte Civitati indulta, usus quoque, practicas et eonsuetudines dicte Civitatis ipsorum et cujuslibet eorum tenoribus habitis pro insertis aut sal¬ tem sufficienter et experifice declaratis dicte Civitati laudare, approbare, ra¬ tificare et confirmare et de novo etiam, quatenus opus sit, concederé et in- dulgere predictis que omnibus et singulis regiam interponere auctoritatem pariter et decretum. Quo quidem juramento et homagio, sic ut prefertur, prestito et recepto visoque dicto regio privilegio atque mandato preinserto statim prefatus dominus Rex illud acceptavit et acceptare se dixit modo et forma preexpressis et per ipsum sindicum supplicatis. Et nichilominus prefatus dominus Rex de certa sui scientia et consilio, laudavit, approbavit ratificavit et confirmavit et quatenus opus sit de novo concessit, laudare approbare, retificare et confirmare et, quatenus opus sit, de novo concedere AI'I'1<:M)ix II 383 se dixit privilegia, usus, practicas, et consuefudines dicte Civitatis sic et prout per dictum sindicum fuit humiliter supplicatum sue Majestati juxta nientem, seriem et teuorem iliorum ipsis privilegiis, usibus, practicis et coiisuetudinibus habitis pro iiisertis aut saltem pro sufficienter expressis et specifice declaratis si hic iiisererentur omnes tenores iliorum; sic tamen ac et prout in usu et possessione eorum omnium dicta Civitas fuit et est us¬ que in diem presentem. Quibus omnibus et singulis predictis prefata Regia Majestas suam interponi et subjici mandavit auctoritatem pariter et decre- tura. Mandansindé quascumque litteras certificatorias et executorias ac alias apportunas quotiem opus fuerit expediri ad jopus dicte Civitatis. Et statim dictus siudicus et procurator, nominibus quibus supra, flexis genibus, ut prefertur, quas potuit gratias domino deo et prefato domino Rege referens manum Regiam prefate Majestatis humillime deosculatus est. !n quorum omnium et singulorum fidem et testimonium premisorum ego prefatus audientiarius, primus secretarius et publions notarius, regio precedente mandato instanteque et requirente prefato sindico, quibus supra, presens confeci publicum instrumeutum, presentibus testibus supradictis. Que fue- ruut acta Cesarauguste sub auno, die mense et loco predictis presente me dicto et infrascripto audientiario primo Secretario et publico notario, testi- busque predictis ad premissa vocatis specialiter et assumptis prout supe- rius continetur Sig f num Joanne et Caroli dei gratia Regum castelle — arragoiium, legionis utriusque sicilie, Jherusalem, navarre. Granate, Toleti, Valentie, Oallecie, majoricarum, hispalis, Sardinie, cordube, corsice. Mur¬ cie, Oieunis, Algezire, Gibraltaris ac insularum Canarie necnon insularum indicarum et terre firme maris occeani: Anhiduciun, ducumque Burgundie et Bravantis item Comiti Barcinone Flandrie et Tirolii, item dominorum vizcaye et Moline, Ducum Athenarum et Neopatrie; comitum Rossilionis et Ceritanie Marchionumquc Oristani et Gotiani. Qui huic publico instru¬ mento omnibusque et singulis in eo contends tanquam de mandato et as- sensu Regis factis, acceptatis, celebratis et concessis nostram nostri dicti interponimus auctoritatem pariter et decretum appositis manu fidelis au- dientiarii et primi secretarii nostri Johannis hanuart publici per totem de- tionem nostram notarii Qui his interfuit in civitate Cesaraugusta die sépti¬ ma Augusti anno a nativitate domini MDXVIII presentibus pro tes¬ mensis Jacobo de Luxembourgo domino de siemes et Wilhelmo de montfort tibus camerariis nostris Et etiam ad majorem predictorum corroborationem nos¬ tram impendenti commune sigillum hic jussimus apponemdum Yo el Rey —VÇ decanus viser — Sig f num Johannis hanuart regii consiliarii et audien- tiarii ac primi secretarii Auctoritateque Regia per totam ejus ditionem pu¬ blici notarii qui premissis interfuit eaque sic ut supra patet per Regiam majestatem decretata et auctorata scribi fecit et clausit. VJ augustinus vis. 384 AI'I'ÈNDIX 11 —Vî de gualbis—R,—Vt generalis thesaurarius—VÇ conservator generalis —Dominus Rex mandavit mihi Johanni Haunart, viser per dechanum, vis vich—thesaurarium generalem, de gualbis, R. conc. et per coiiservatorem generalem—In div. for. p.° il. ff. CLVl. LXVI (1552) Privilegi de la fira de S. Pere mártir Arxiu municipal de Balaguer n. 59 Nos Philippus Dei gratia, princeps asturiarum et gerunde etc. primo- genitus Regnorum Castelle, Aragonum, Legionis, utriusque Sicilie,Hieru- salem etc. generalis gubernator regnorum corone aragonum, dux Montisalbi et dominus Civitatis Balagarii; nundinarum concemo universitatibus et illorum hominibus quibus conceditur consuevit esse proficua, quia dum vendendi emendique comercium in illis multifarie geritur habitatoribus inibi ex concursu confluentium ut per consequens fructuosa Quare cum pro par¬ te dilecti nostri Johannis lebo notarii et sindici Civitatis nostre balagarii principatus cathalonie ad interessendum in hujusmodi causis destinad fue- rit nobis humiliter supplicatum ut gratiam celebrandi annuatius in dicta ci- vitate nundinas vobis concedere dignaremur. Vos vero supplicationi pre- dicte graciose annuendo tenore presentium, de certa scientia auctoritateque et potestate regia plenissime qua fusigimurpatiariis dicte civitatis nostre ba¬ lagarii tam presentibus quam futuris licentiam et facultatem damns et con- cedimus ac posseplenissimam impartimur, quod deinceps, sine tamer, jurium nostrorum regiorum et tertii prejudicio in dicta civitate possitis et valeatis perpetuo singulis annis nundinas tenere et celebrare per tres dies qui incipiant die Sive festo sancti petri martiris vigésima nona aprilis que qui- dem nundine quociens volueritis per toca sólita valeatis divulgare dum ta- men ipse nundine sine prejudicio juris nostri regii et alieni celebrentur aut habeant celebran. Volentes et concedentes quod omnes et singuli cujus- cumquelegis seu conditionis existant ad dictas nundinas venientes cum re¬ bus et mercibus quas secum detulerint sint salvi et securi in veniendo, stan- do ac etiam redeundo et sub nostra speciali protectione et guidatico consti tuti sicque ipsi et eorum res et merces predictorum non possint capi, detineri, pignoran, marchari, arrestari seu aliquatenus impedid culpa, crimine seu debitis alienis nisi juris principaliter fuerint aut sint fidejussorio nomine obligati ac modo et forma in privilegiis nundinarum aliis civitatibus, villis et locis predicti principatus cathalonie concessis obligati et in eis prius AI'I'K.M)I\ Il 385 inventa fuerint frnncha de directo. Excepimus tamen ab his et excludimus proditores, fabricatores false monete, violatores itinerum, Sodomitas, Latro- nes públicos, interfectores hominum Deliberate ac criminum Lese majesta- tis, Comittentes seu qui illud comiserint seu Depredictis criminibus aut ipsorum aliquo rei seu culpabiles fuerint Et nichilominus ad cauthelam uberiorem gaudeant omnibus illis prerrogativis, preheminentiis, immunita- bus, libertatibus, franquesiis, privilegiis et exemptionibus quibus alii habi- tatores et vicini civitatum, villarum et locorum dicti cathalonie principatus ex privilegiis nundinarum eis concessis gaudent et cum integritate fruun- tur ac gaudere soliti sunt, possunt et debent. Quapropter futuro Locunte- nenti etcapitanis generali Imperatoris regis domini mei in dicto cathalonie principatu et Comitatibus rossilionis et ceritanie venerabili insuper, spec- tabili nobilibusque magnificis, consiliariis et fidelibus nostris cancellario, vicecancellario, regenti cancellariam gerentique vices generalisgubernatoris magistro rationali bajulo generali, vicariis, bajulis, subvicariis, subbajulis, ceterisque universis et singulis officialibus et subditis regiisin dicto princi¬ patu constitutis et constituendis dictorum officialium, locumtenentibus et surrogatis presentibus et futuris, dicimus precipimus et mandamus. Scien¬ ter, consulto et expresse ad penan florenorum auri aragonum trium milium a bonis Secus agentis irremissibiliter exigendorum regisque applicandorum erariis quatenus concessionem, licentiam, facultatem et gratiam nostras hujusmodi et omnia et singula superius descripta teneant firmiter et obser¬ vent tenerique et observan faciant perpetuo inviolabiliter per quoscumque juxta seriem et tenorem et caveant premissis contra facere vel venire aliqua ratione seu causa, gratiam Regiam charam soient et penam predictam et aliis arbitrio nostro reservatis timent non incurrere damno illato primitus etple- narie restituto. In cujus rei testimonium presentes fieri jussimus nostro co- muni sigillo impendenti munitas. Datum in oppido Montissoni die XXI mensis Decembris Anno a nativitate domini Millessimo Quingentessimo Secundo, imperii prefate cesaree et regie magestatisad domini mei anno trigésimo quarto regnorum autem regiorum videlicet regine avie et domine mee colendissime Castelle, legionis, granate Anno quadragessimo nono, Navarre trigessimo octavo, Aragonum vero, utriusque Sicilie ;hierusalem et aliorum trigessimo Séptimo, regis vero domini mei omnium triges¬ simo séptimo Yo el principe. Vt Urgelles R. V' doc. de orbea per — Qeneraiem Thesauriam — Vt tersa- nus R.—Vt Carvarcius R. — VtQiginta R. — Dominus Princeps man- davit mihi Antonio Johanni ferran, vices per urgelles, carvarnium Regtes concel. Dominus de Orbea R. generaiem Thesauriam, Tersanum et giginta et Rtes cancellariam. 386 AI'I'JÎNOIX II QUERRA DELS SEGADORS LXVII (1644) Sobre la dominació francesa a Balaguer Arxiu municipal de Balaguer n. 66 Nos Ludovicus Dei gratia Francia et Navarre Rex Xristianissimus, Co¬ mes Barcinone, Rossilionis et Ceritanie Nos Philippus de la Motte Houden-court, Dux Cardone, Mariscallus Qallie S. Xristianissime et regie majestatis consiliarius, Locumtenens et Ca¬ pitaneas Oeneralis in Principatu Cathalonie et Comitatibus Rossilionis et Ceritanie. Cum pro parte vestra dilectorum et fidelium regiorum Patiario- rum et Universitatis civitatis Balagarii fuerit nobis reverenter exhibita supplicatio et capitula bonum regimen justitie dicte civitatis concernentia ipsa decretan jussimus ut in calce cujuslibet eorum continentur, quorum quidem capitulorum et decretationum tenores seriatim sic se habent: Exce- llentissim Senyor. La ciutat de Balaguer ella son sindich diu com lo y per offici de Baile de dita ciutat tenia per son salari quiscun any vint y sinch y tots los profits, drets y salaris de tots los negocis civil se feya per qualsevol causa en sa cort e com Exm. Sr., de alguns anys a esta part se sian levats al dit offici los sobredits salaris y drets, dexant tant solament al Balle per son salari les vint y sinch lliures per quiscun any lo que es estat causa de molts inconvenients, los quals redundan en dany de la bona administració de la justicia y per consegüent en deservey de sa majestat, com de tot ne resta vostra Excel-lencia informat; Suplican per ço a V. E. los Pahers de dita Ciutat los fasse merce concedirlos loscapítols següents. Primo, que sien restituïts y donats al dit offici de Baileo be adaquell qui vuy obte y adaquells que en lo sdevenidor lo obtendrán, los dits salaris, profits y drets de tot lo negoci civil se fa y fara en sa cort ultra de las vint sinch y lliures de sabut. Pla a sa Exel-lencia ab que doue compte al racional y pague un real per lliura de tots los dits drets. Item se suplique sia V. E. servit manar des¬ patxar privilegi en forma, lo que tindrà dita Ciutat a singulargracia y favor de V. E. Plau a S. E.—Quibus siquiden supplicatione et capitulis sicutpre- habetur presentatis et jussu nostro per magnificum et dilectum Consilia- rium regium Josephum Queralt regiani Cancellariam regentem, decretatis fuimus pro parte vestra humiliter suplicati, quatenus de predictis privile- gium in forma vobis expedire mandare dignaremur. Nos vero animadver- tentes suplicata predicta fore justa et rationi consona bonumque regimen Al'I'E.NDIX II 387 justitie dicte civitatis concernere, suplicationi vestre predicte duximus fa- vorabiliter annuendum. Tenore igitur presentis de nostra certa scientia de¬ liberate et consulte ac regia qua fungimur auctoritate, omnia et singula in dictis etpreinsertis capitulis et unoquoque eorum contenta juxta decreta- tiones et responsiones in calce cujuslibet eorum appositas et adjectas et non alias vobis dictis Patiariis et probis hominibus ejusdem civitatis, presenti- bus et futuris, mera et libera volúntate sue majestatis et nostra durante, concedimus et elargimur nostreque immo regie liujusmodi concessionis et elargitionis munimine et presidio roboramus auctoritatem regiam interpo- nimus pariter et decretum. Mandantes propterea ad incursum regie indig- nationis et ire, peneque mille librarum Barcinonensium regiis inferenda- rum erariis. Ven: nobilibus, magnificis, dilectis consiliariis et fidelibus regiis Cancellariis; regenti Cancellariam et doctoribus regie Audientie gerentibus vices generalis gubernatoris, magistro rationali, Bajulo generali. Regenti re¬ giam Thesauriam, advocatis et procuratoribus, fiscalibus ac patrimonialibus, Vicariis, Bajulis, subvicariis, subbajulis, algutziriis quoque virgariis, expor- tariis ceterisque universis et singulis officialibus et subditis regiis, quatenus hujusmodi nostram iramo regiam gratiam etconcessionem et omnia et singula in ea contenta vobis dictis Patiariis et probis-hominibus dicte Civitatis, presentibus et futuris, teneant firmiter et observent, tenerique et observari faciant per quos decet. Cauti secus agere, fierive permittere ratione aliqua sive causa si gratia regia eis chara est et prêter ire et indignationis regie in¬ cursum penam preappositam cupiunt evitare. In cujus rei testimonium pre¬ sentem fieri jussimus regio comuni sigillo pendenti munitam—Datum Bar- cinone die décima quinta martii Anno a nativitate domini Millessimo sex- centessimo quadragessimo quarto, Regnorum regiorum Comitatumque predictorum secundo — Z,e d«c de Cardonne—V. Queralt—VÇ Bru. Reg. Thesaurarius —Dominus locumtenens generalis mandavit mihi Patiario Roca, per generalem regentem Cancellariam et Bru Reg. Thesauriam. LXVIII (1664) Balaguer obté el privilegi de Molt lleial Arxiu Corona Aragó. Reg. 75 fol. 222 Arxiu municipal de Balaguer n. 68 Nos Philipus etc — quamquam primaria et precipua obligatio Vassallo- rum signum ostendere Regibus et Principibus ita compla¬ est fidelitatis sue ceré solet subditos suos hoc—muñere fungi ut in eos máximas gratias sue- que liberalitatis efectus difundere procurent, tum ut ipsi condigno premio 388 APPENDIX II aficiantur, turn etiam ut ceteri simili gratia ducti non obliviscantur sui, imo majoribus signis et demostrationibus ad majora merendum festinent, cu- pientesque hec omnia confirmare apud nostram Civitatem Valagarii Princi- patus Cathalonie que fidelitatis sue innata vestigia insequendo fidem et amorem erga Nos nostrumque regium obsequium temporum commotio- num dicti Principatus et ejusdem belli ex anno millessimo sexcentessimo quadragessimo dare demonstravit, tarn pecuniarias subventiones, quam comeatus, et alia auxilia nostro regio exercitui ministrando et prebendo, eamdem civitatem titulo admodum fidelis sive de Muy Leal, efícere et or¬ nare decrevimus, ut memoria servitiorum et fidelitatis ejusdem honore isto semper patefiat; tenore igitur presentis ex certa scientia, regiaque authori- tate deliberate et consulto ac ex grafia speciali dictam nostram civitatem Valagarii titulo admodum fidelis sive Muy Leal insignimus et decoramus facimus constituimus et deputamus. Ita quod post hac dicta civatas Valaga¬ rii intitulan possit et valeat admodum fidelis sive Muy Leal, et pro tali ab universis et singulis cujuslibet conditionis preminentie status et dignitatis existant haberi, teneri et did volumus ac jubemus, nec non reputari, nomi¬ nan et scribi tam in judicio quam extra in rebus spiritualibus et tempora- libus sacris et profanis, etiam si talla forent de quibusin presenti Privilegio mentio specialis fieri deberet; Volentes, decernentes et mandantes expresse etiam nostro quam successorura nostrorum nomine quod nostra ditacivitas Valagarii ut preferetur dicto cognomento admodum fidelis sive Muy Leal uti possit et valeat et ab omnibus ita abeatur, serenissimo preterea Carolo Principi Asturiarum et Qerunda, Ducisque Calabrie et Montisalbi filio pri¬ mogénito nostro charissimo, ac post felices et longevos dies nostros in om¬ nibus regnis et Dominiis nostris (Deo propitio) immediato heredi et legi¬ timo successori intentum aperientes nostrum sub paterne benedictionis obtentu dicimus eumque rogamus, spectabili vero nostro Locumtenenti et Capitaneo generali in nostro principatu Cathalonie et Comitatu Ceritanie Venerabili, Nobilibus, Magnificis, dilectisque Consiliariis et fidelibus nos¬ tris Cancelario Regenti Cancelariam et Doctoribus nostris reie Audientie gerentique vices nostri generali gubernatoris, Magistro rationali, Bajulo ge¬ nerali ac Regenti nostram regiam thesaurariam, advocatis et Procuratoribus fiscalibus et Patrimonialibus, vicariis, Bajulis, Subvicariis, Subbajulis, Al- guaciriis, Virgariis et Portariis, ceterisque demum universis et singulis ofi- cialibus et subditis nostris majoribus eorumquelocumtenentibusseu officia ipsa Regentibus et Subrogatis presentibus et futuris dicimus, precipimus et jubemus ad incursum nostre regie indignationis et ire peneque florenorum aure Aragonum mille, nostris Regiis inferendorum erariis, Quatenus pre¬ sentem nostram gratiam et concessionem habeant, teneant, reputent, hono- rificent atque tractent, et non contrafaciant vel veniant aut aliquem contra- A1M>È.M)IX II 389 facere vel venire dictusSerenissimus permittantratione aliqua sive caussa, si Princeps nobis niorem gerere, ceteri officiales et subditi nostri predictam gratiam nostram charam ac preter ire et indignationis nostre incursum pe¬ nara preapositam cupiunt evitare. In cujus rei testimonium presentem fieri jussimus nostro Regio communi sigillo impéndenti munitam — Datum in oppido Matriti die trigessima prima mensis Januarii a Nativitate Domini Millessimo sexcentessimo sexagessimo quarto, Regnorum autem nostrorum anno quadragessimo quarto—Fo el Rey. Vidit D. Christophorus Crespi, Vice-Cancellanis — V. Comes de Alba- tera et Thesaurario generali — V. D. Gorgius Casteliu — V. D. Michael de Calba et alii — Dominus Rex mandavit mihi D. Didaco de Sada, Vissa per Dr. Christophorum Crespi Vic. C., Comitem de Albatera et pro Thesaura¬ rio generali Villacampa Regentem Cancellariam, D. Qeorgium de Castellvi, exea Regentem Cancellariam, D. Michaelem, Calba, Heredia, Reg. Cance¬ llariam, Vilosa etiam Reg. Caulam et me pro Conssilio generali—V. M. hace merced a la ciudad de Balaguer de Titulo de Muy Leal para que pueda usar del en quanto se le ofreciese. GUERRA DE SUCCESSIÓ LXIX (1706) Carta de V Arxiduc d' Austria (Emperador Carles VI) al Veguer de Balaguer Manuscrit del monestir de tes Avellanes (Bibliot. PP. Franc, d'aquesta ciutat El Rey = Veguer de Balaguer Los repetidos y felices progresos con que Dios ha favorecido la justicia de mi causa, y los justos deseos de ver a todos mis vassallos en la quietud y tranquilidad de que los tiene desposehidos la presente guerra, son los mas principales motivos que me obligan salir de este principado, y assistir mi Real Persona a las expediciones de lo restante de mis dominios; y siendo tan grandes, y sin exemplar las muestras que de su inexplicable fidelidad y constancia han dado mis amados cathalanes, exponiendo voluntarios sus vidas y haciendas, assi en conseguir la mas breve possesión de este Princi¬ pado, como en la conservación de el y resguardo de mi Real Persona en la empresa que por mar y tierra han intentado los enemigos de mi Corona, hallándome dentro esta capital, de que son testigos tantos estragos y ruinas que universalmente han padecido tan fieles Vassallos; he querido antes de 390 Al·l'È.NDIX II executar esta mi Real resolución participarla a vos, para que passandola a noticia de todos los Pueblos y sus particulares de Vuestra Jurisdicción les intiméis la singular gratitud estimación que me deven por la innata fide¬ y lidad con todo lo de mi servicio se han explicado para mantenerse que en en mi Dominio, circunstancias todas que les hacen dignos de mi Real be¬ nevolencia, perpetuamente propensa para premiarles el amor y singulares demostraciones de immutable fidelidad que Ies deve mi confiansa, la qual alendara siempre a la de su major beneficio y conservación, teniendo pre¬ sente la gloria que con no poca emulación de los demás Reynos y Domi¬ nios de España, con tanta satisfacción mia se han sabido grangear en de¬ fensa y manutención de antigua libertad su y naciendo estos mis últimos renglones del entrañable deven tan fieles vassallos, será demi amor que me Real agrado, como lo será de Dios, que con frecuentes y fervorosas oracio¬ nes imploren su Divina assistència, que con particular devoción veneren los sagrados templos y santas Imágenes, que respeten las Personas Eclesiásti¬ cas y constituidas en Dignidad y que mantengan entresi y el proximo tanto en común, como en particular la mas verdadera unión y conformidad con la ardiente caridad que deve residir en los catholicos corazones, de cu¬ yas importantes diligencias no solo depende el acierto y desempeño de los sucesos, pero aun el gozo mas plausible de todas las felicidades y fiando de mis amados vassallos la execución desta justa memoria, les asegurareis en mi Real nombre que en el Interin y durante mi ausencia del Principado dexaré Lugarteniente y Capitán General, de cuya zelosa y Christiana inte¬ gridad devo prometerme y mis vasallos esperar el mas puntual y cumplido desempeño de sus obligaciones, y de lo que jusgare conveniente a mi ser¬ vicio, al bien público y consuelo de los comunes y Particulares del Princi¬ pado. — Barcelona a 21 de Junio de 1706. Yo el Rey — D. Ramon de Vila- na Perles, Secretario GUERRA CONTRA NAP03"lÓ LXX (1811) Creació del batalló de Balaguer Arxiu Cor. Aragó (Independencia) Leg. — — Dispos, de Lacy Exmo. Señor Mirando los apuros y urgencias del Principado no puede menos de ser¬ nos de bastante utilidad la comisión dada por V. E. autorizando a don Eran- cisco Montardit para el levantamiento de un batallón con el nombre de Ba- AIM'ÍÏNDIX II 391 laguer; y para la devida aprobación acabo de firmarle los credenciales que al efecto le ha expedido V. E. Para que se lleve adelante esta disposición oficio hoy a los Governa¬ dores de Cardona y Berga a fin de que provean á este Comandante de los fusiles y cartuchos que puedan, prefiriendo anta aquella defensa, sin que por mi parte pueda darle el auxilio de los 80 Caballos que también pide, por que cualquiera Orden por rigurosa que sea sería incapaz de hacerles retroceder de la dirección en que se hallan y de consiguiente expuestos a ser desairada toda providencia. Ignoro quales sean las partidas de paisanos armados que existen en las villas del Segre y cercanías de Lérida y en su virtud, suspendo el dar la or¬ den para que se le reúnan a este Gefe por faltar el dato en que fundarla. Dios guarde a V. E. ms. as. — Quartel General de Ghana 20 de Julio de 1811 Exmo. Señor Luis Lacy Exmo. Sr. Vice-Presidente y Vocales de la Junta Supor. de este Princi¬ pado. LXXl (1811) Afusellament del comandant en Francesc Montardit Arxiu Cor. Aragó (Papers de la guerra de 1' Independencia) Aprovechándose los enemigos de la impresión que se figuraron causa¬ ria a los soldados de este Batallón la sensible perdida de su Comandante D. Francisco Montardit (vilmente asesinado contra todo derecho de guerra en Balaguer) reunieron sus tropas de Urgel y determinaron ocupar esta vi¬ lla bien creidos de que ella y sus Pueblos circunvecinos los recibirían con demostraciones de sumisión y obediencia. No se pasó mucho tiempo sin que experimentasen todo lo contrario pues antes de penetrar la Serra de la Creu, se les recibió a balazos causándoles bastante daño sin poder impedir el que penetrasen hasta la Villa. Asi que descansaron un tanto inmediata¬ mente salieron partidas para saquear los Pueblos inmediatos; pero aposta¬ dos oportunamente mis Soldados lograron batirlas y precisarlos a refugiar¬ se todos a la Villa. Ya desde entonces conocieron los enemigos ser vanos sus proyectos y que este Pais no se abatia por las adversidades y que esta¬ ba enteramente resuelto a sepultarse entre ruinas, antes de reconocer el yu¬ go del Corso aventurero. Cuyo conocimiento se aumentó quando al ano¬ checer del propio día les precisaron a apagar las ogueras que hablan 392 AI·I'È.VDIX II encendido puestos abalizados y retirar sus Sentineias dentro la Villa en sus Toda aquella noche la pasaron cometiendo los horrores que acostumbran sinperdonar las Iglesias, que profanaron con particularidad la Colegiata. Y la mañana siguiente muy de mañana tomaron la dirección acia a los en Pueblos de Corsá y Millá en cuyo último se les hizo un fuego vivísimo, causándoles mucho daño, y conteniéndoles por mucho tiempo, pero la falta de municiones privó a los Soldados de la satisfacción de acompañarles a balazos todo el trecho de camino a que les inducía su esfuerzo. Sin embar¬ go no dexaron de perder a lo menos doce hombres muertos y una infinidad de heridos de los que entraron, según he podido saber por conducto segu¬ ro, siete carros en Lérida. Este Paiz y mis Soldados han desplegado su pa¬ triotismo y dado a conocer a los Qavachos el odio que les tienen y tendrán eternamente. Dios gde. a V. ms. as.— Ager 15 Septiembre de 1811 — Domingo Ru¬ bies — Sor. Dn. Juan Montardit, Comandante Interino A. M. D. G. et L. V. M. FOU ESTAMPAT EN LA IMPREMTA DE SANT JOSEP DE LA CIUTAT DE MANRESA ACABANTSE ALS XXIV DE DESEMBRE DEL ANY M • CM • XIII VIGÍLIA DE LA DIADA DE NADAL 7"i- ■■.v' 'f^lííS?- V-, ■ f' - . ^¥5;vij:., ■■■ ^■ -, >'';·:;,:5^^^ ■• • ' ■'- ' t-V ".•- ••■ "V* .' .. . ...: ;v^>:." - ·:v7'·í-:·:7 í:0M- "fT\ '■' ' ' ' V. ; ;^ís:'- ' '»;^:w·· 77;v-v7:i7t:::7:-;í;->: v;.;^ .f - ííis yyy& Ife „5;.. yH' •Jii-. »=; .V ¡^i-,. , '•'; 'm m. ■ £tíó INSTITUTO AMATLLER DE ARTE HISPÁNICO INSTITUT AMATLLER N.° Registro: ? D'ART HISPANIC Signatura ÎD. 3IB: -d'S 55G Sala NUM. REG: Armarlo Estante ...